Gevaarlijke Planten

Deel 157 Rode klaver

2012-02-12T06:04:00.000-08:00

Van de rode klaver (Trifolium pratense) zijn heel wat positieve zaken te melden, maar men wil in zijn enthousiasme nog wel eens vergeten dat tegenover al wat positief is vaak ook negatieve aspecten bestaan. Rode klaver is van Europese oorsprong, maar heeft ondertussen de wereld weten te veroveren. Dat komt omdat men in de rode klaver een geweldig voedergewas heeft gezien. Het bindt stikstof in de bodem en daardoor is het een geweldige natuurlijke bemester.

Rode klaver is een laagblijvende tweejarige of overblijvende plant, die van de voorzomer tot de herfst bloeit met paarsrode, roze of witte bloemen. Die laatste kleur maakt het soms lastig om hem van de witte klaver (Trifolium repens) te onderscheiden.

Het eerste deel van de wetenschappelijke naam, Trifolium, heeft een Latijnse oorsprong en is een combinatiewoord van tri ('drie') en folium ('blad'). Dit geslacht heeft drie deelblaadjes, maar uiteraard is de natuur niet voor één gat te vangen en hebben klaver soms ook vier of vijf deelbladen. Het tweede deel, pratense, komt van het Latijnse woord pratus, dat 'weide' betekent. Het moet gelezen worden als '(het groeit in de) weide'.

Rode klaver bevat isoflavonen. Dat zijn natuurlijk voorkomende hormoonachtige stoffen. Die hebben in het menselijk lichaam hetzelfde effect als het vrouwelijke oestrogeen. Daarom wordt een extract van rode klaver ook regelmatig aangetroffen in middeltjes, die overgangsklachten proberen te verminderen. Het gaat dan specifiek om de stofjes irilone en pratensein. Het probleem is echter dat uit wetenschappelijk onder blijkt dat deze extracten nauwelijks enige invloed op die overgangsklachten hebben. Dat is jammer omdat u er vaak wel veel geld voor betaald heeft.

In vroeger tijden werd de rode klaver als middeltje tegen krampen gebruikt, maar ook hoestbuien, bronchitis en kinkhoest verdwenen als sneeuw voor de zon. Ook werd het gezien als stimulerend middel voor lever en gal. Verder deed een aftreksel van rode klaver soms dienst als medicijn tegen de geslachtsziekte syfilis, werkte het verzachtend bij brandwonden en zweren. Vochtige kompressen konden de klachten van reuma en jicht verlichten.

Maar het grootste probleem van de rode klaver is toch wel dat de isoflavonen, die nauwelijks overgangsklachten verhinderen, wel degelijk ingrijpen op de receptoren voor hormonen. Daardoor zouden mensen, die een voorgeschiedenis of een familiehistorie hebben van borstkanker, baarmoederhalskanker, eierstokkanker, vleesbomen of endometriose (een chronische ziekte waarbij baarmoederweefsel groeit op plaatsen buiten de baarmoeder), de handen aftrekken van extracten met rode klaver.

Rode klaver bevat ook coumarine en daarvan is bekend dat het bloedverdunnend is. Mensen, die last hebben van bloedstollingsstoornissen of en antistollingsmedicijn slikken, moeten extra voorzichtig zijn. Let wel: zelfs aspirine heeft al een antistollende werking.

Deel 156: Khat (of Qat)

2012-01-07T02:04:00.000-08:00

Khat (Catha edulis) is een langzaam groeiende grote struik tot boom, die een meter of tien hoog kan worden. Hij heeft oorspronkelijk zijn wortels staan in de woestijnachtige bodems van Somalië, Ethiopië en Tanzania. Zelfs de oude Egyptenaren roemden de plant al omdat deze instaat zou zijn om de god in de mens te openbaren. Een prachtige manier om te zeggen dat de plant hallucinaties kan opwekken.

De verse bladeren van khat worden gekauwd door mannen, die afkomstig zijn uit landen waar khat inheems is. Met de moderne volksverhuizingen zijn er dus ook veel gebruikers onze kant opgekomen en dat betekent dat khat is meegereisd.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Catha, is een groot mysterie. Een interessante theorie is dat het woord khat een broertje is van 'koffie'. Het woord 'Koffie' is afkomstig uit het Turkse woord kahveh. Dat is zelf weer geleend van het Arabische woord qahwa. In oude Arabische gedichten was het woord qahwa ook een ander woord voor wijn en dan in de zin van 'het laat de honger verdwijnen'. Later werd het woord kennelijk gebruikt voor alle voedingsmiddelen die een effect op lichaam en geest hebben. Het tweede deel, edulis, heeft een Latijnse oorsprong en betekent ‘eetbaar’. We herkennen hierin zelfs nu nog het hedendaagse Engelse woord edible.

Het gebruik of bezit van khat is in Nederland niet verboden, maar in heel veel andere landen wel. Wat wel in Nederland verboden is zijn de werkzame stoffen van khat. Het is weer zo'n typisch geval van polderdemocratie want niemand wil de werkzame stoffen los gebruiken want het kauwen op de bladeren en takjes van de khat is de traditionele manier om de effecten van de werkzame stoffen te ondervinden.

Khat heeft een aantal werkzame stoffen. De belangrijkste daarvan is een alkaloïde met de naam cathinone. Dat stofje is niet erg stabiel en valt al snel uiteen in twee andere stofjes, cathine en norefedrine. Verse blaadjes moeten binnen 48 uur genuttigd worden omdat anders de cathinone is omgezet tot het mildere cathine. Dat betekent een heel gedoe omdat alles binnen die 48 uur vanuit Afrika naar Nederland moet worden vervoerd.

Cathinone en cathine hebben in de hersenen een effect op de receptors van de neurotransmitter serotonine. Die is verantwoordelijk voor het gevoel van geluk en euforie. De norefedrine kan zorgen voor hartritmesoornissen. Op de kortere termijn werkt khat stimulerend, onderdrukt honger en vermoeidheid, zorgt voor hyperactiviteit, praatzucht en opwinding. Het is eigenlijk hetzelfde effect als caffeïne heeft als je teveel sterke coffee gedronken hebt. Op de langere termijn verlies je de eetlust, beschadig je je lever, heb je meer kans op maagzweren en heb je veel minder zin in sex. Bovendien is het ontstaan van geestelijke problemen ook aan het gebruik van khat toegeschreven.

Het is hoog tijd om khat ook in Nederland te verbieden, zo lijkt mij.

[Update 10 januari 2012] Nou, dat duurde nog geen vier dagen voordat de regering daadkrachtig handelde op basis van mijn column en het stuk van het Trimbos Instituut. Khat wordt binnenkort opgenomen in lijst II van de Opiumwet en is daarmee gelijkgesteld aan softdrugs. Handel en bezit zijn daarna strafbaar.

Deel 155: Heermoes

2011-12-18T10:44:00.000-08:00

Heermoes (Equisetum arvense) of akkerpaardenstaart behoort tot de Paardenstaartfamilie (Equisetaceae) en daartoe behoren planten, die al 400 miljoen jaar geleden hun hoogtepunt hebben gehad. Heermoes is dus een overblijfsel uit oeroude tijden en zo ziet hij er ook uit. Het is een achterneefje van de varens en ze leven tegenwoordig in grote gebieden van Europa. Azië, het Midden-Oosten en Noord-Amerika. De plant lijkt in eerste instantie wat op een asperge, maar gaat later in het jaar steeds meer lijken op een varen.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Equisetum, is een combinatiewoord uit het Latijn, waarbij equus natuurlijk 'paard' betekent en saeta een wat ruimer begrip is als 'haar'. Denk daarbij aan borstelhaar of stoppelhaar. Samen kun je daar eenvoudig 'paardenstaart' van maken. Het tweede deel, arvense, is ook een Latijns woord en betekent ‘van het veld’.

Heermoes staat al sinds de tijden van de oude Griekse en Romeinse geneeskunde bekend als medicijn. Het werd gebruikt om bloedingen te stoppen, zweren en wonden te genezen, tuberculose te behandelen en nierklachten te verhelpen. De plant bevat ook silicium, een element dat een rol speelt bij het sterk houden van botten. Dat is dan ook de reden dat heermoes soms voor osteoperose (botontkalking) wordt voorgeschreven. Eén enkele studie bevestigde dat het inderdaad werkzaam leek. Verder werd het gebruikt als vochtafdrijver. Ook hier bevestigde één enkele studie dat het inderdaad werkzaam leek.

Tot zover geen echt slecht nieuws dus. Dat komt nu.

Heermoes bevat het enzym thiaminase en dat breekt vitamine B1 af. Het innemen van preparaten waarin heermoes is verwerkt kunnen de niveaus van de noodzakelijke vitamine B1 doen zakken. Dat betekent dat, als je heermoes langere tijd slikt, de last kunt krijgen van de effecten van een vitamine B1-deficientie. Een chronisch tekort uit zich in een tweetal vormen van beriberi: eentje tast het hart- en vaatstelsel aan en de tweede levert vervelende neurologische symptomen op. Heermoes drijft, zoals gezegd, vocht uit en dus zouden mensen die toch al normale medicatie slikken om overtollig vocht uit het lichaam te verwijderen, heermoes links moeten laten liggen. Teveel vochtverlies levert niet alleen dehydratie op, maar ook belangrijke stoffen als kalium worden het lichaam uitgespoeld. Dat kan dus hypokalemia opleveren. Hypokalemia kan spierzwakheid veroorzaken, spierpijn, spierklemmen (ten gevolge van gestoorde functie van de skeletachtige spieren) en constipatie (van gestoorde functie van vlotte spieren).

Heermoes bevat ook nog eens een kleine hoeveelheid nicotine en dat is ook al geen stofje waarvan je teveel in je lichaam wilt krijgen. Tot slot belemmeren stofjes in de heermoes het lichaam om lithium af te voeren en dat kan resulteren in een gevaarlijke ophoping van lithium in het lichaam. Een teveel aan lithium zorgt voor verwardheid en een onduidelijke spraak. Uiteindelijk is een lithiumvergiftiging zelfs dodelijk.

Deel 154: Chilipeper

2011-11-26T06:52:00.001-08:00

Nee, nee, zult u waarschijnlijk uitroepen bij het lezen van het onderwerp van deze aflevering, pepertjes zijn alleen maar scherp, gezond en geheel ongevaarlijk. Die horen niet thuis in deze serie over gevaarlijk planten, maar, lees voor de zekerheid toch maar even door.

Verschillende soorten pepers (Capsicum) komen oorspronkelijk voor in warmere gebieden van het Amerikaanse continent. Botanisch gezien zijn de kleurige eetbare pepers geen vruchten, maar bessen. Er bestaan circa 30 verschillende chilipepersoorten, maar de meest gangbare, die we in de winkel kunnen aantreffen, is de redelijk scherpe Capsicum annuum. Dit is een getemde versie van een wilde voorouder waarvan men denkt dat die ergens in het grensgebied van Brazilie en Columbia geleefd moet hebben.

Van eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Capsicum, wordt gewoonlijk gemeld dat het een Latijnse herkomst heeft. Het woord Capsa wordt vertaald als 'doos' of 'houder' en stamt af van het Latijnse werkwoord Capere dat 'vastpakken' of 'vasthouden' betekent. Enkelen geloven echter dat het woord ons vanuit het Grieks moet hebben bereikt, want kapto betekent zoiets als 'bijter' en dat zou verwijzen naar de scherpe smaak van de chilipeper. Het tweede deel, annuum, is eenvoudig want het Latijnse annus betekent 'jaar'. Maar het vreemde is dat de plant niet in alle gevallen een eenjarige plant is want, als er 's winters geen nachtvorst optreedt kan de plant overleven en uitgroeien tot een grote overblijvende struik.

Vroeger, toen de artsen nog hun toevlucht moesten nemen tot het plantenrijk om kwalen te bestrijden, werd de exotische chilipeper enthousiast toegepast. Het meeste succes viel, volgens de geschriften, te behalen bij acute difterie en roodvonk. Dat laatste werd veroorzaakt door een infectie met de bacterie Streptococcus pyogenes. In de middeleeuwen was dit een belangrijke doodsoorzaak, maar kan nu gelukkig bestreden worden met een antibioticum. Of chilipeper echt een positief effect heeft gehad op deze ziektebeelden is hoogst twijfelachtig.

De chilipepertjes hebben een ongewoon hoog gehalte aan vitamine C, zelfs hoger dan een vergelijkbaar gewicht aan citroen. Daardoor zijn ze behoorlijk gezond, al zul je er vaak maar een kleine hoeveelheid van gebruiken in je gerechten. Want chilipepers bevatten, naast alle gezonde inhoudsstoffen, ook variërende hoeveelheden van een stof met de naam capsaïcine. Dat is een alkaloïde, die de receptoren op de tong stimuleert, die gevoelig zijn voor hitte en pijn. Dat geeft dus het scherpe branderige gevoel in je mond. Als je veel van scherp eten houdt, dan went je lichaam langzaam aan die capsaïcine en heb je steeds minder last van die scherpte.

Toch is niet iedere chilipeper hetzelfde. Iedere variëteit bevat een verschillende hoeveelheid capsaïcine. Om te kunnen bekijken hoe scherp een variëteit is heeft men de Scovilleschaal verzonnen, een graadmeter voor de scherpte. Op deze schaal hebben de milde broertjes, zoals de tomaat en paprika, de waarde van nul, zit de jalapeñopeper soms al op 8000, terwijl een hier vrijwel onbekende variant met de naam Bhut Jolokia tot voorbij een miljoen reikt. Scherp spul, zeg!

Voor het bepalen van de scherpte van chilipepers zijn een tweetal eenvoudige vuistregels beschikbaar: hoe kleiner de chilipeper, hoe scherper hij zal zijn én de scherpte wordt milder als hij van groen (onrijp) naar rood (rijp) verkleurt.

Chilipepers kopen
De meeste varianten chilipepers zijn in de supermarkt maar lastig te krijgen en daarom is het interessant om een poging te wagen om ze zelf eens te kweken. Kweekmateriaal kun je bij peperzaden.nl eenvoudig bestellen.

Veel meer nieuws en wetenswaardigheden over chilipepers kun je hier vinden.

[Fred de Vries]

Bestel het boek 'De Cranberry' hier

2011-11-26T06:50:00.001-08:00

Nog niet zo lang geleden was de cranberry alleen op het Waddeneiland Terschelling een bekende plant. Daar bestond zelfs een oude legende die verklaarde hoe deze bes op het eiland terecht was gekomen. Tegenwoordig staat de cranberry bekend als superfruit, een bes vol gezonde vitamines, mineralen en antioxidanten. Is de term superfruit een correcte weergave van de werkelijkheid of is hij verzonnen door snelle reclametypes? Uiteraard willen we graag geloven dat cranberrys gezond zijn, maar er zijn veel meer fruitsoorten die dergelijke gezondheidsclaims kunnen waarmaken. Volgens de laatste inzichten blijken cranberrys zelfs nog meer kwaliteiten te bezitten dan de term superfruit doet vermoeden.

Dit boek volgt de reis van de cranberry door de geschiedenis en de wetenschap. In dit boek wordt een poging gedaan om waarheid en werkelijkheid te scheiden van de vele mythes en legenden rond de cranberry.

Bestel het boek 'De Cranberry' hier.

Deel 153: Kattendoorn

2011-11-26T06:47:00.001-08:00

Kattendoorn (Ononis spinosa) is lid van de vlinderbloemfamilie en dat is een van de soortenrijkste families binnen de flora met ruim 20.000 soorten bloemen en struiken. De familie heeft een wereldwijd verspreidingsgebied. Kattendoorn is wat minder geneigd de wereld rond te reizen, maar toch kan men hem in grote delen van Europa, noordelijk Afrika en streken in Azië aantreffen. In Nederland zit hij aan de grens van zijn verspreidingsgebied en is hij vrij zeldzaam.

De kattendoorn is een kleine struik die een hoogte van maximaal 60 centimeter kan bereiken. Hij bloeit met witte, roodwitte of roze bloemen. De kattendoorn is, zoals zijn naam al doet vermoeden, in het bezit van een vervaarlijke doorn.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Ononis, is afgeleid van het Griekse woord onos dat als 'ezel' vertaald wordt en de betekenis heeft van 'nutteloos (als veevoeder)' en probeert dus te verklaren dat alleen ezels (en geiten) zich aan de struik durfden te wagen. Het tweede deel, spinosa, komt uit het Latijn waar spina 'doorn' betekent.

De Griekse wetenschapper Pedanius Dioscorides (40 – 60 nCr) schreef in zijn vijfdelig standaardwerk over plantaardige geneeskunde 'De Materia Medica', onder andere, ook over kattendoorn. Hij meende dat de wortel de urineproductie verhoogt, nierstenen en niergruis voorkomt en etterende zweren kan genezen. Bovendien zou het werkzaam zijn tegen blaasontstekingen, galstenen, geelzucht, reuma en jicht. Zijn ideeën zijn tot ver na de Middeleeuwen in zwang gebleven. De vraag is dus of men eeuwenlang heeft geloofd in de waandenkbeelden van een ouwe gekke Griek of dat die oude Griekse wetenschapper het mogelijk toch bij het rechte eind heeft gehad.

Kattendoorn bevat een aantal werkzame stoffen, zoals essentiële oliën, ononine, onodine, pterocarpan, spinonine en wat looistoffen.

Onderzoek heeft uitgewezen dat een extract van kattendoorn een behoorlijke werking bleek te hebben tegen de schimmels Aspergillus flavus, Fusarium moniliforme en Candida albicans. De onderzoekers moesten ook tot de conclusie komen dat de werking bijna net zo goed was als die van een antibioticum. En dat is goed nieuws omdat door te uitbundig voorschrijvende artsen en direnartsen steeds meer bactieriestammen resistent worden tegen verschillende soorten antibiotica en men ondertussen koortsachtig op zoek is naar vervangende middelen. Een ander onderzoek leek bewijzen op te leveren dat kattendoorn een effect heeft dat vergelijkbaar was met de pijnstillende werking van aspirine, terwijl het middel tegelijkertijd geen schadelijke effecten op de lever had.

De conclusie is dus gerechtvaardigd dat die oude Grieken in veel gevallen gelijk hadden met hun inzichten over de mogelijke werking van kattendoorn.

Deel 152: Zoethout

2011-11-12T07:30:00.001-08:00

De wat ouderen onder ons zullen met enige weemoed terugdenken aan zoethout (Glycyrrhiza glabra), de versnapering die voor enkele centen gekocht kon worden. Tegenwoordig is de zoetwarenindustrie gemakzuchtig overgestapt op suikerhoudende en suikervervangende (aspartaam) snoepjes en zijn natuurproducten uit het zicht verdwenen. Of toch niet?

Voor zoethout worden de wortels gebruikt van een kruidachtige vaste plant. In zijn thuislanden, zuidelijk Europa en delen van Azië, bereikt hij een hoogte van een meter. In bloei heeft zoethout tere paarsige tot fletse witte tot blauw neigende bloemen.

Het eerste deel van de wetenschappelijke naam, Glycyrrhiza, is weer eens een combinatiewoord uit het Grieks, waar glukos 'zoet' was en rhiza 'wortel' was. Samen betekent het dus zoete wortel. Het tweede deel, glabra, is afkomstig van het Latijnse woord glaber, dat 'glad' of 'kaal' betekent. Het probeert de wat open structuur van de plant te beschrijven.

De aparte smaak komt van een anetool met de onuitspreekbare naam trans-1-methoxy-4-(prop-1-enyl)benzene. Het is chemisch gezien een broertje van de smaakstoffen in anijs en venkel. De zoete smaak in zoethout is afkomstig van glycyrrhizine, een stof die tot 50 keer zoeter is dan suiker en dus als gezonde en natuurlijke suikervervanger toegepast kan worden. Natuurlijk doet men dit uit kostenoverwegingen steeds minder.

Van zoethout zijn ons vele geneeskrachtige eigenschappen overgeleverd. Zoethout is ontstekingsremmend, pijnstillend, verzachtend en helend bij problemen met het maagslijmvlies. Daardoor kan het bij een maagzweer (gastritis) probleemoplossende effecten hebben. Het zoete glycyrrhizine remt beschadigingen aan de lever en wordt in landen als Japan zelfs als officieel medicijn gebruikt bij de behandeling van chronische hepatitis (leverontsteking) en cirrose (omzetting van leverweefsel in littekenweefsel). Ook remt het de groei van verschillende virussen, inactiveert onomkeerbaar het herpes simplex virus (koortsblaasjes op de lip of genitale herpes). Overigens is de glycyrrhizine structureel verwant is aan corticosteroïden, die ook in hormoonzalfjes toegepast worden. In China wordt het als middeltje gebruikt om de ziekte van Addison te behandelen. Da's een probleem wanneer je bijnieren onvoldoende cortisol en aldosteron aan kan maken.

Maar bij al die positieve zaken hoort natuurlijk een keerzijde. In hoge doseringen kan zoethout wat vervelende bijwerkingen tot gevolg hebben. Genoemd kunnen worden hoge bloeddruk (hypertensie) , vasthouden van vocht (oedeem), hoofdpijn en kortademigheid. Ook is er kan op een aandoening die hypokaliemie genoemd wordt en dat zijn problemen die ontstaan als gevolg van een abnormaal tekort aan kalium in het bloed. De gevolgen daarvan zijn erg vervelend: spierzwakte, verlammingsverschijnselen, kramp, spierpijn, stoornis in de gevoelswaarneming (paresthesie), verminderde peesreflexen, verstopping, misselijkheid, overgeven, hartritmestoornissen, concentratiestoornissen.

Deel 151: Muizenoor

2011-11-04T04:47:00.000-07:00

Muizenoor (Hieracium pilosella) is een vaak zeer laag blijvend grijsachtig groen plantje. Het plantje vormt vrij lange uitlopers en de bladloze stengel mondt uit in één heldergeel bloempje. Muizenoor komt voor in vrijwel heel Europa met extra areaal in het Marokkaanse Atlasgebergte en zuidwestelijk Azië. In de Verenigde Staten is het als exoot ingeburgerd en daar zijn ze er niet zo blij mee. Daar staat hij op de zwarte lijst en wordt hij actief bestreden.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Hieracium, heeft een Griekse oorsprong. De Griekse geneesheer en botanicus Dioscorides (ca. 40 – 90 nC) noemde de plant irakion en dat is een oudere variant van Heraklion, de hoofdstad van Kreta. De Romeinse geleerde Plinius (23 – 79 nC) snapte dat kennelijk niet en dacht dat het woord afkomstig moest zijn van akos wat 'havik' betekent. Hij claimde dat haviken het plantje aten om op die manier hun superscherpe ogen te kunnen krijgen. Die misvatting zorgde er wel voor dat het geslacht in Nederland havikskruid wordt genoemd. Het tweede deel, pilosella, is een vrouwelijk verkleinwoord van pilosus wat 'haar' betekent. Muizenoor heeft een heel fijn behaarde stengel.

Muizenoor bevat umbelliferone, een stofje dat chemisch gezien gelijk is aan coumarine wat in veel planten voorkomt. Van umbelliferone is bekend dat het een duidelijke antibacteriële werking heeft. Op internet circuleren berichten dat het een effectief middel zou kunnen zijn tegen brucellose, een bacteriële infectie bij zoogdieren. Hoewel de mens ook een zoogdier is wordt dezelfde infectie bij ons vreemd genoeg weer Maltakoorts genoemd. Onderzoek heeft echter uitgewezen dat het effect van umbelliferone of coumarine maar heel beperkt is. De plant wordt ingezet in de plantengeneeskunde als urineopwekker. Men noemt het in die branche zeer geschikt voor diarree en bloedverlies. Dat laatste lijkt echter een behoorlijk onverantwoorde claim.

Zowel umbelliferone als coumarine werden vroeger veel als smaakstof gebruikt, maar dat bleek op de langere termijn niet zo'n goed idee te zijn omdat er bij grotere hoeveelheden behoorlijk negatieve gevolgen optraden. Deze stofjes bleken namelijk een krachtige bloedverdunnende werking te hebben. Dat kan op termijn dus interne bloedingen veroorzaken en tot lever- en nierschade leiden. Mede daardoor heeft men het in de reguliere geneeskunde getemd tot een effectief werkend bloedverdunnend middel met de naam warfarine.

Dat planten dit soort stofjes aanmaken is handig omdat ze een eetlustremmend effect hebben op grazers. Die voelen zich sneller vol en zullen minder van die planten gaan eten. Toch zal het ook wel een beetje te maken hebben met het feit dat ze bitter smaken.

Deel 150: Tomaat

2011-08-24T10:13:00.000-07:00

Er bestaat behoorlijk wat verwarring of je de tomaat (Solanum lycopersicum) moet beschouwen als een vrucht of een groente. In de culinaire wereld kun je de tomaat als groente beschouwen, maar botanisch gezien is het een bes. Diezelfde verwarring heerst bij een broertje van de tomaat want ook bij de chilipeper (Capsicum annuum) is niet altijd bekend dat het een bes is.

De tomaat hoort tot de grote familie van de nachtschades (Solanaeae), waartoe ook belangrijke voedselgewassen als de aardappel en de aubergine behoren. Al deze planten stammen uit Midden- en Zuid-Amerika waar ze in hun wilde vorm zijn ontdekt door de plaatselijke bevolking. Zij hebben de voorouders van deze planten ontdekt en 'getemd'. De oervader van de tomaat moet gegroeid hebben in bergachtige gebieden van Peru.

Op zoek naar goud en andere kostbaarheden plunderden de Spanjaarden , onder leiding van de meedogenloze Hernan Cortés (1485-1547), grote delen van Zuid-Amerika. Ook de tomaat ontsnapte niet aan hun hebzucht en ze brachten zaadjes terug naar Spanje. Die tomaat was toen nog niet de rode vrucht die we nu kennen. Toen was het een bijna onooglijk zuursmakend geel besje.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Solanum, komt uiteindelijk van het Latijnse solacium wat ‘troost’ betekent. Wij herkennen daarin zelfs nog de Nederlandse term ‘soelaas bieden’. Het heeft te maken met de verdovende eigenschappen van bepaalde soorten van deze plantenfamilie. Het tweede deel, lycopersicum, is een combinatiewoord uit het Grieks: lyco komt van lukos ('wolf') en persicum komt van persikos ('persisch'). Dat laatste is ook de oorsprong van de naam 'perzik' en daarom kunnen we de naam duiden als 'wolfsperzik'. Het woord tomaat is afkomstig van het woord tómatl uit de taal van de Azteken in Mexico, het Nahuatl, en is op zichzelf weer een afleiding van tomana ('zwellen').

Zoals gezegd is de tomaat lid van de nachtschadefamilie en die familie staat ook bekend om zijn dodelijke familieleden als de zwarte nachtschade (Solanum nigra) en bitterzoet (Solanum dulcamara). Zoals zoveel andere nachtschades bevatten de stengels en bladeren van de tomaat alkaloïden als atropine en tomatine. Indien in grotere hoeveelheden gegeten veroorzaakt tomatine koorts, slaperigheid, lusteloosheid, buikpijn, diarree, overgeven en een algemeen gevoel van zwakte. Alleen de rijpe rode vruchten bevatten de giftige stoffen niet, maar dat betekent ook dat groene tomaten ze wel degelijk bevatten.

Maar de rijpe rode tomaten bevatten veel lycopeen en daarvan blijkt dat ze een belangrijke antioxidant zijn. Hoewel het wetenschappelijk onderzoek het nog niet definitief heeft aangetoond, heeft men toch aanwijzingen gevonden dat tomaten en producten van tomaten (ketchup) vervelende urineweginfecties kunnen voorkomen. Dat effect heeft de tomaat dan gemeen met de cranberry en de druif. Lycopeen is namelijk een rood pigment, precies zoals de proanthocyanidines dat zijn in de rode druif en cranberry.

Deel 149: Mahonie

2011-03-15T11:39:00.000-07:00

De mahonie (Mahonia aquifolium) is na enig botanisch geharrewar ondergebracht in de familie van de berberis. Deze struik heeft, om het eenvoudig te houden, helemaal niets te maken met de houtsoort mahonie. Dát was een houtsoort, die oorspronkelijk afkomstig was uit West-Indië van een boom met de naam Swietenia mahagoni, maar nu zo zeldzaam is dat hij beschermd is. De mahonie komt in Nederland als een verwilderde soort voor en is een lage groenblijvende struik, die vroeg in het voorjaar bloeit met pluimen van gele bloemen. Later ontstaan eerst groene, dan blauwberijpte bessen. In haar stamland Noord-Amerika groeit de mahonie aan de westkust als ondergroei van de bossen met de Douglasspar.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Mahonia, eert de Amerikaanse botanicus en tuinarchitect Bernard McMahon of M'Mahon (1775-1816). Hij werd beroemd door zijn The American Gardener's Calendar, waarin de tijden van zaaien en oogsten voor de gehele USA werden genoemd. Het tweede deel, aquifolium, is ook de wetenschappelijke naam van hulst. Het is een combinatiewoord uit het Latijn, waar acutus 'scherp' betekent en folium 'blad.' En jawel, de mahonie heeft precies dezelfde scherpe bladeren als de hulst.

De kleine besjes zijn behoorlijk zuur en bevatten grote zaden. Er blijft dus maar weinig ruimte over voor vruchtvlees en sap, maar de Indianen, die in het leefgebied van de mahonie leven, mixen de ontpitte bessen met zoetere vruchten en dan valt de zure smaak wel weer mee.

Bepaalde indianenstammen gebruiken de bessen om een 'opgeblazen gevoel' te behandelen. Omdat zo'n gevoel vaak optreedt na een overvloedige maaltijd is tijd vaak de enige echte medicijn. De vitamine C bevattende bessen kun je echter wel zien als een verantwoord dessert. De mahonie bevat, net als zijn familielid de berberis, de alkaloïde berberine. Daarvan is bekend dat het een ontstekingsremmende en antibacteriële werking heeft. De mahonie lijkt ook werkzaam te zijn tegen huidkwalen als eczeem en psoriasis. Ook zou het een vochtafdrijvende en laxerende werking hebben.

Zeer recente studies hebben aan het licht gebracht dat de mahonie ook een stof bevat met de bijkans onuitspreekbare naam 5'methoxyhydnocarpin, afgekort tot 5'MHC. Deze stof blijkt de resistentie van bacteria te remmen tegen bepaalde antibiotica. Da's een hele interessante vondst omdat steeds meer antibiotica onbruikbaar wordt omdat die bacterien er niet meer dood van gaan, maar het in sommige gevallen zelfs lekker beginnen te vinden. Het is van antibiotica plots probiotica geworden en dat moeten we niet hebben. Een gevaarlijke plant? Wel als je een bacterie bent.

[Fred de Vries]

Deel 148: Cocaplant

2011-03-15T07:34:00.000-07:00

De cocaplant (Erythroxylum coca) groeit op grotere hoogte in het noordelijk deel van het Andesgebergte. Vooral in Peru en Bolivia treft men de plant in zijn natuurlijke omgeving aan. De geschiedenis leert ons dat de cocaplant voor de plaatselijke bevolking enig nut had. Zij dronken de bladeren als thee of kauwden de bladeren en hadden daardoor minder last van hoogteziekte en kregen meer energie om in de hooggelegen mijnbouw te werken. Dat is een treurige zaak omdat deze mensen niet voor hun plezier in die onherbergzame oorden in mijnen willen werken, maar uit armoede wel moeten.

Het eerste deel van de wetenschappelijke naam, Erythroxylum, is weer eens een combinatiewoord uit het Grieks, waarbij erythros 'rood' betekent en xylon 'hout'. Kennelijk dacht men vroeger dat de cocaplant rood hout opleverde. Het tweede deel, coca, heeft een wat exotische oorsprong. Het stamt uit een inheems dialect, het Quechua, waar het woord kúka of q'oka zoiets als 'voedsel voor werkers en reizigers' betekende. De veroverende Spanjaarden kaapten ook dit woord en vervormden het tot coca.

De alkaloïde cocaïne is de belangrijkste psychoactieve component, maar volgens onderzoek bevatten de bladeren ook nog een aantal andere alkaloïden waaronder methylecgonine cinnamaat, benzoylecgonine, truxilline, hydroxytropacocaine, tropacocaine, ecgonine, cuscohygrine, dihydrocuscohygrine, nicotine en hygrine.

Onder wetenschappers bestaat geen overeenstemming of cocaïne wel of niet verslavend is, maar dat hangt ook van de gebruikte definitie af. Een lichamelijke verslaving is toch iets anders dan een geestelijke verslaving. We gaan er dus maar van uit dat een geestelijke verslaving zal ontstaan als je cocaïne onderdeel maakt van je levenstijl. Cocaïne stimuleert het centrale zenuwstelsel. Langdurig gebruik van hogere doses kan leiden tot problemen met het hart want cocaïne versnelt de hartslag, doet het hart krachtiger samentrekken en verhoogt de bloeddruk. Dat alles kan leiden tot het al op jonge leeftijd krijgen van een hartinfarct.

Een weinig bekend feit is dat cocaïne en alcohol niet samengaan. Gelijktijdige consumptie van beide genotsmiddelen zorgt voor een chemische reactie in je lichaam en er ontstaat een stof met de naam cocaethylene, een van meest actieve metabolieten van cocaïne. Veel dodelijke slachtoffers van het gebruik van cocaïne zouden misschien moeten worden toegeschreven aan het combigebruik van cocaïne en alcohol. Maar veel maakt het natuurlijk niet uit want dood ben je dan toch.

In de medische wereld wordt cocaïne spaarzaam toegepast. Bij kleinere operaties aan neuzen, zoals het verwijderen van poliepen of het rechtzetten van een neustussenschot, wordt soms een cocaïne-oplossing ingespoten. De neusslijmvliezen blijven dan ongeveer 10 minuten gevoelloos.

[Fred de Vries]

Deel 147: Bont kroonkruid

2011-03-04T05:31:00.000-08:00

In Nederland groeit maar één soort kroonkruid en dus zou de naam kroonkruid voldoende moeten zijn, maar omdat er elders in de wereld hier en daar ook nog wat broertjes en zusjes van het kroonkruid wonen, heeft men besloten deze soort maar het bont kroonkruid (Coronilla varia) te noemen. Het is een klaversoort en is een middelhoge, overblijvende zomerbloeier.

Aan het zeer uitgebreid vertakte wortelstelsel ontspringen lange vaak sterk vertakte stengels. Zoals het boven de grond is, is het ook onder de grond. Deze stengels kunnen uiteindelijk een groot oppervlakte bedekken. In de Verenigde Staten en Canada wordt het bont kroonkruid veel aangeplant om erosie te voorkomen, als bermbeplanting en om grond op een natuurlijke manier te bemesten. Maar, zoals Johan Cruyff ooit al zei, hoort bij ieder voordeel een nadeel. Dat nadeel is dat hij zich in noordelijk Amerika zo goed thuisvoel dat hij ondertussen in veel staten van de USA gezien wordt als een lastig te verdelgen onkruid.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Coronilla, is een verkleinwoord van het Latijnse woord corona, dat 'kroon' betekent. De juiste vertaling van Coronilla is dus 'kroontje' en beschrijft de bloemblaadjes, die de vorm van een kroontje hebben. Het tweede deel, varia, is terug te voeren op het Latijnse werkwoord variare dat 'veranderen' betekent.

Bont kroonkruid bevat op het hart inwerkende nitroglyceriden, waarvan de meest giftige de naam draagt van coronarian. Deze stof is voornamelijk giftig voor paarden en andere niet-herkauwende dieren. Herkauwers, zoals koeien, ondervinden geen nadelige invloeden van coronarian omdat zij in staat zijn om die nitroglycerine in hun magen om te zetten tot 3-NPA. Die stof kan eenvoudig worden afgebroken door de maag. Bij paarden lijkt de giftigheid van coronarian het gevolg te zijn van het ontstaan van methemoglobinemie en het remmen van het enzym succinaat dehydrogenase. Dat enzym is noodzakelijk voor het energiemetabolisme in de cel. Methemoglobinemie is een aandoening van de rode bloedcellen, waardoor mens of dier te weinig zuurstof opnemen. In het bloed komt dan methemoglobine voor in plaats van hemoglobine. Hemoglobine is bedoeld om zuurstof naar de cellen vervoeren, terwijl methemoglobine dat niet kan.

De gevolgen laten zich raden. Paarden kunnen na het eten van het bont kroonkruid last krijgen van gewichtsverlies, groeistoornissen, depressie, evenwichtsstoornissen en een mogelijke verlamming die tot de dood kan leiden.

Al lijkt het bont kroonkruid voornamelijk bad news te zijn, toch hebben sommige mensen nog wat toepassingen gevonden. Thee gezet van de plant schijnt verlichting te bieden bij astma en nerveuze hartklachten. In de volksgeneeskunst wordt het bont kroonkruid ook nog ingezet voor klachten van de prostaat. In de echte medische wereld wordt ondertussen naarstig onderzoek gedaan om te bekijken of de plant gebruikt kan worden als een vervanging van het gif van de vingerhoedskruid voor de behandeling van hartklachten.

[Fred de Vries]

Deel 146: Tuinwolfsmelk

2011-01-27T05:53:00.000-08:00

Recent was de tuinwolfsmelk (Euphorbia peplus) even wereldnieuws toen de BBC meldde dat een 'gewoon onkruid huidkanker kon behandelen', maar daarover later meer. De tuinwolfsmelk is van oorsprong afkomstig uit gebieden nabij de Middellandse Zee, maar is tegenwoordig meer een kosmopoliet van de gematigde Europese streken. In Nederland is zij vrij algemeen in kleistreken en in zuidelijk Nederland, maar in de rest van het land is ze weer vrij zeldzaam. Zoals de naam tuinwolfsmelk al een beetje aangeeft is deze plant voornamelijk een tuinonkruid.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Euphorbia, eert zoals we al eerder hebben gezien, Euphorbus. Dat was de lijfarts van koning Juba de Tweede (52 vC – 23 nC), heerser over het Berberkoninkrijk Numidia, nu deel van het huidige Algerije. Toen Juba vernam dat Julius Ceaser zijn eigen lijfarts had beloond door een standbeeld voor hem op te richten, kon Juba voor zijn gevoel niet achterblijven en vernoemde een heel plantengeslacht naar zijn lijfarts. Een beetje overdreven misschien, maar je moet toch wat als koning. Het tweede deel, peplus, is een oude Latijnse term voor een wijd uitlopende ruche aan de taille van een jurk, tuniek, jas of blouse. Het verklaart de vorm van de bloem.

Het 'melk' in de naam tuinwolfsmelk laat ons ook al weten dat het de melkachtige vloeistof, de latex, is waar deze soort om bekend staat. Het is dan ook direct het meest giftige deel van de plant en bestaat uit een aantal diterpenen en afgeleide chemische stoffen. Als je zo sukkelig bent om met ongewassen handen het latex in je mond of ogen te smeren dan resulteert dat in extreme irritaties en ontstekingsverschijnselen, die zelfs tot een langdurige ziekenhuisopname kunnen leiden.

Uiteraard heeft men ooit in een ver verleden de nadelen weten om te buigen tot een voordeel en werd de tuinwolfsmelk wel gebruikt om wratten te behandelen. In Engelstalige landen wordt deze plantenfamilie ook wel spurge genoemd. Spurge is een vorm van purge en dus van het Nederlandse woord purgeren. Dat is het legen van de maag en darmen met braakmiddelen of laxeermiddelen.

Die extreme irritaties als gevolg van de werkzame stoffen van de tuinwolfsmelk hebben ondertussen de aandacht van de wetenschappers getrokken. Mits in de juiste therapeutische dosis toegepast, lijkt het er op dat deze plant kan helpen bij de behandeling van non-melanoma huidkankers (opperhuidkankers). Hoewel gemeld wordt dat dit niet de meest ernstige vorm van huidkankers zijn, zijn ze wel de meest voorkomende vorm. Normaal wordt deze vorm operatief verwijderd, maar in de toekomst kan de tuinwolfsmelk wellicht soelaas bieden.

[Fred de Vries]

Deel 145: Grote maagdenpalm

2010-12-31T03:14:00.000-08:00

De grote maagdenpalm (Vinca major) is een plant, die inheems is in de zuidelijke streken van Europa; vanaf Spanje en zuid-Frankrijk tot noordoostelijk Turkije en de Kaukasus. De grote maagdenpalm – er bestaat ook een kleine maagdenpalm met een Latijnse naam Vinca minor – is een altijdgroene kruipende plant, die onbeheerd gelaten dikke dekens in je tuin kan vormen. Dat is een goed idee als je bijvoorbeeld geen onkruid wilt, maar minder leuk als de maagdenpalm al je andere tuinplanten gaan overheersen. De wat iele paarse bloemetjes zijn wel weer leuk om te zien.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Vinca, komt van het Latijnse woord vincire dat zelf afgeleid is van het Latijnse werkwoord vincio en zoiets betekent als 'samenbinden', 'vastbinden' of 'boeien'. Het verklaart de onkruidachtige ongebreidelde groei tot hele dekbedden van maagdenpalm. Het tweede deel, major, is ook Latijn betekent in het Nederlands ‘groot’ of ‘groter dan’.

De grote maagdenpalm bevat een aantal verwante alkaloïden, vinchristine en vinblastine, die zo giftig zijn dat ze tegenwoordig worden ingezet als onderdeel van chemotherapie bij kanker. Dat betekent dat er ook bijwerkingen van het middel moeten zijn en dat klopt. Die bijwerkingen zijn onder andere perifere neuropathie (een pijnlijke aandoening van de zenuwuiteinden), hyponatriëmie (abnormaal lage niveaus van natrium in bloed), constipatie en verlies van haar. Maar, ondanks deze nadelen, wordt vinchristine ook nog ingezet om hoge bloeddruk te behandelen en om grote bloedingen onder controle te krijgen. Een teveel resulteert al snel in een te lage bloeddruk, die tot een complete ineenstorting van alle lichaamssystemen kan leiden.

In het nog steeds bij moderne heksen populaire zestiende-eeuwse boek van Albertus Magnus (Bert de Grote) met de titel The Book of Secrets of Albertus Magnus: Of the Virtues of Herbs, Stones, and Certain Beasts, Also a Book of the Marvels of the World wordt gemeld dat de maagdenpalm grote krachten bezit om liefde op te wekken tussen man en vrouw. De plant moet gedroogd en verpoederd worden. Daarna dient het vermengd te worden met prei en aardwormen. Vervolgens moet het aan het eten van de man of vrouw worden toegevoegd. Succes verzekerd, volgen Albertus Magnus.

En hoe verschillend sommige volken tegen dezelfde plant aan kunnen kijken bewijzen Duitsland en Frankrijk. In Duitsland staat de grote maagdenpalm bekend als de bloem van de onsterfelijkheid, terwijl dezelfde bloem in Frankrijk bekend staat als bloem van de dood. Want zoals altijd het geval is bij geneeskrachtige planten: precies genoeg geneest en net even teveel doodt.

[Fred de Vries]

Deel: 144: Robinia of valse acacia

2010-12-17T06:52:00.000-08:00

De robinia (Robinia pseaudoacacia) is verre familie van de erwt, maar dit familielid groeit als een hoge boom. Hij is inheems in zuidoostelijke delen van de Verenigde Staten, maar is vanwege zijn uitbundig bloeiende bloemen vroeger graag in parken aangeplant. Daardoor kun je hem nu aantreffen in grote delen van Europa, zuidelijk Afrika en Azië. De robinia groeit graag op losse grond en dat zorgt er ook voor dat hij zich enthousiast heeft uitgebreid. Het gevolg daarvan is dat hij nu in bepaalde gebieden als onkruid wordt gezien en met ‘beheersmaatregelen’ hardhandig wordt aangepakt. Wat een ironie: je wordt tegen je zin verplant en als je het dan goed doet moet je bestreden worden.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Robinia, eert vader Jean Robin (1550-1629) en zoon Vespasien Robin (1579-1662), beiden plant- en boomkundigen aan het hof van de opeenvolgende Franse koningen Hendrik III, Hendrik IV en Lodewijk XIII. Vader Robin plantte in 1601 een robinia in de tuin van het Louvre in Parijs. Het tweede deel, pseudoacacia, is een combinatiewoord dat zich eenvoudig laat verklaren: het betekent ‘pseudo acacia’ of ‘valse acacia’.

In de robinia huizen een hele familie aan hartritme verstorende glycocides met namen als acacetine, apigenine, diosmetine en luteoline. Hoewel aan een aantal van hen positieve eigenschappen worden toegedicht, zoals als mogelijk middel tegen bepaalde kankers of multiple sclerose, moet toch met enige zorg naar de patiënt gekeken worden wanneer hij onverhoeds delen van de valse acacia binnen heeft gekregen.

De zaadhulzen van de valse acacia zijn klein en licht. Daardoor worden ze gemakkelijk over grote afstanden vervoerd. Hoewel de schors en de bladeren giftig zijn, wordt toch door diverse bronnen gemeld dat de zaden en de jonge bonen zelfs gegeten kunnen worden. Mits ze zorgvuldig gekookt zijn omdat de giftige stoffen in de plant door hitte lijken te worden afgebroken. De belangrijkste gifstof blijkt het toxalbumine robin te zijn. Het is een giftige plantenproteïne, die ribosomen in de menselijke cellen onklaar maken en daardoor kan leiden tot de uitval van diverse of alle organen. Gelukkig verliest het gif zijn potentie door afdoende verhitting, maar hoe heet is heet?

Paarden, die zo ongelukkig zijn om aan de plant te knabbelen, vertonen tekenen van anorexia, depressie, incontinentie, kolieken, algehele zwakheid en hartritmestoornissen. De symptomen beginnen een uurtje na de maaltijd en het paard dient onmiddellijk medische zorg te krijgen.

Zouden mensen dan niet last krijgen van dezelfde soorten vergiftigingsverschijnselen? Jawel, want de mens vertoont bij inname de volgende symptomen: depressie, algeheel gevoel van zwakte, verwijde pupillen, braken, bloederige diarree, zwakke pols koud gevoel aan armen en benen, bleekheid en shock.

[Fred de Vries]

Deel 143: Wolfskers

2010-12-03T03:27:00.000-08:00

Botanisch gezien is de wolfskers (Atropa belladonna) een hoge tot zeer hoge struik en een overblijvende snelgroeiende voorzomer- en zomerbloeier met lange dikke vertakte wortels. Ondanks het feit dat het een struik is, sterft de wolfskers ieder najaar bovengronds af. Hij komt voor in Midden- en Zuid-Europa, terwijl hij in Nederland sporadisch voorkomt. En ja, hij is giftig. Heel giftig zelfs omdat hij lid is van de gevreesde nachtschadefamilie.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Atropa, is ontleend aan de Griekse schrikgodin Atropos en haar naam betekende zoiets als ‘onherroepelijk’ of ‘onomkeerbaar’. Zo’n naam voorspelt inderdaad niet veel goeds voor iemand die per ongeluk de wolfskers probeert op te eten. Het tweede deel, belladonna, komt uit het Italiaans en betekent ‘mooie vrouw’. Het slaat op het oude gebruik van het uit deze plant gewonnen atropine als middel om de oogpupil te verwijderen, een effect dat men vroeger aantrekkelijk vond.

De wolfskers is één van de meest giftige planten van ons continent. Alle delen van de plant bevatten grote hoeveelheden tropane alkaloïden. De glanzend zwarte bessen met paars zijn voor kinderen het gevaarlijkst omdat ze hun giftigheid niet kenbaar maken door een vieze smaak, maar wat zoetig smaken. Twee van die bessen kunnen bij kinderen al fatale gevolgen opleveren. Men claimt dat de wortels het meeste gif bevatten. Dat moet wel heel veel zijn omdat men ook heeft ondervonden dat het eten van één enkel blad al dodelijk kan zijn.

De werkzame giftige stoffen van de wolfskers zijn atropine, hyoscine (ook wel scopolamine genoemd) en hyoscyamine blokkeren voornamelijk delen van het zenuwstelsel. Een hele serie onprettige symptomen kunnen vervolgens optreden: opwinding, hallucinaties, verwijde pupillen, onduidelijk zien, droge mond en keel, warme droge huid, dorst, gevoeligheid voor licht, temperatuurstijging, hartritmestoornissen, evenwichtsstoornissen, hoofdpijnen, eczeem en bloeddrukdaling, delirium en stuiptrekkingen. Daarna volgt de dood.

In het verleden kon men de giftigheid wel gebruiken om allerlei kwalen te bestrijden, maar tegenwoordig is men wat voorzichtiger. In de moderne medische wereld worden de giftige stoffen van de wolfskers alleen nog gebruikt als middel om bij oogonderzoeken de pupil te verwijden. Ook kan het worden ingezet als tegengif bij een vergiftiging met organofosfaat of carbamaat. Dat zijn stoffen, die gebruikt worden als strijdgas of als bestrijdingsmiddel in de landbouw en inwerken op de werking van het enzym acetylcholinesterase.

De wolfskers is dus dodelijk giftig en dient met het nodige respect behandeld te worden. In de homeopathie doet men dat heus niet: daar wordt het klakkeloos ingezet voor kwaaltjes als buikpijn, darmkrampen, galsteenkoliek, hoofdpijn, griep, koorts of een middenoorontsteking. Gelukkig is die wolfskers zo ontzettend verdund in die producten dat zelfs wetenschappers geen molecuul van die stof in het flesjes kunnen aantreffen.

[Fred de Vries]

Deel 142: Woestijnroos

2010-11-26T03:15:00.000-08:00

Shakespeare zei ooit: What's in a name? that which we call a rose. By any other name would smell as sweet. Waarmee hij bedoelde dat welke naam we ook aan iets geven, het ding zelf niet zou veranderen. Met een naam als woestijnroos (Adenium obesum) denken we dus vermoedelijk allemaal aan een roos uit de woestijn. Maar nee, de woestijnroos is helemaal geen roos, maar familie van de maagdenpalm. Hij heeft meerdere houtachtige stammen, die om elkaar heen groeien en aantrekkelijke rozerode bloemen. Zijn wilde voorouders groeien in de droge gebieden van Oostelijk Afrika. Bij ons is hij getemd tot huiskamerplant.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Adenium, is van Latijnse oorsprong en betekent simpelweg ‘van Aden’ of ‘afkomstig uit Aden’, waarbij de hoofdstad van Jemen wordt bedoeld. In dat land is ooit de eerste soort van het geslacht aangetroffen. In het tweede deel, obesum, herkent u waarschijnlijk al het moderne woord ‘obesitas’. Dat klopt. Het Latijnse woord obesitas betekende ooit ‘dikheid’. Verder terug betekende obdere zoiets als ‘alles eten, verslinden’ en zelfs dat kun je nog verder ontleden want ob betekende ‘over’ of ‘teveel’ en edere was ‘eten’.

In een behoorlijk groot gebied in oostelijk Afrika, van Somalie tot Senegal, wordt het wortelsap van de woestijnroos ingezet als pijlgif. Dat betekent in de meeste gevallen niet veel goeds voor de dieren en mensen die aan het andere eind van die pijl komen te staan. Het is zelfs zeer populair omdat het gif zo giftig is dat vrijwel ieder doelwit na het aanschieten en hard weglopen binnen twee kilometer dood neervalt. In Nigeria wordt hetzelfde gif gebruikt om te vissen: er wordt een waterig mengsel van gemaakt en dat wordt in een rivier gegooid waarna even later de dode vissen boven komen drijven. In de Sahel wordt datzelfde gif ingezet om geslachtsziekten te bestrijden, terwijl het melksap wordt gebruikt om mond- en tandproblemen op te lossen. In Kenia gebruiken ze het melksap weer om luizen en mijten te bestrijden door zichzelf er mee in te smeren. Vrouwen kauwen daar op de bast om een abortus op te wekken. Sterk spul, zeg.

In de woestijnroos zijn ondertussen een dertigtal op het hart inwerkende glycosides aangetroffen, die op dezelfde manier werken als de digitalis van het ook dodelijke vingerhoedskruid. Die glycosides hebben mooie onuitspreekbare wetenschappelijke namen mogen ontvangen, zoals oleandrigenin beta-gentiobiosyl-beta-D-thevetoside, hongheloside A, hongheloside C, 16-acetylstrospeside, hongheline, somaline en digitoxigenine. De glycosides zijn zo giftig dat ze de aandacht hebben getrokken van moderne onderzoekers op het gebied van medicijnen tegen kanker. Het kan dus best zijn dat de woestijnroos over een paar jaar bij chemotherapie wordt ingezet.

[Fred de Vries]

Deel 141: Salomonszegel

2010-11-19T06:03:00.000-08:00

De salomonszegel (Polygonatum multiflorum) is een familielid van het Lelietje-der-Dalen en hoorde vroeger zelfs tot hetzelfde geslacht. Deze aantrekkelijke plant wordt veel aangeplant in tuinen en is in heel Europa inheems. De salomonszegel dankt zijn naam aan zijn wortelstokken. Deze uit brede, driehoekige leden, waaraan jaarlijks een nieuw lid wordt toegevoegd. Op de leden van de voorgaande jaren blijft een litteken met stippen achter. Dat geldt als het teken van Salomo, dat de wortelstok bovendien een magische kracht gaf. Eentje daarvan was de kracht om sloten te openen.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Polygonatum, is een combinatiewoord: Poly betekent ‘veel’ in het Latijn en gonatum komt van het Griekse woord gonu dat zoiets als ‘knie’ betekende. Samen verklaart het dus de vorm van de wortelstok. Het tweede deel, multiflorum, is eenvoudig te duiden: Multi is ‘veel’ en florum is ‘bloem’. Samen is dat ‘veelbloemig’.

Omdat de salomonszegel familie is van het Lelietje-der-Dalen deel hij ook een deel van het gif van die plant. Van het Lelietje-der-Dalen wisten we al dat het een behoorlijk giftig plantje was als gevolg van de aanwezigheid van convallamarine. De salomonszegel mag zich trots voelen want hij bezit hetzelfde gif. Er is ooit een rapport gepubliceerd waarin een kleine hond een blad van de salomonszegel opvrat. Het resultaat was enkele dagen van overgeven, echter zonder andere vergiftigingsverschijnselen. Voor de rest heeft de salomonszegel een grote hoeveelheid op het hart inwerkende glycosiden.

De salomonszegel wordt wereldwijd als medicinale plant ingezet tegen een hele serie kwalen. In de Chinese traditionele geneeskunde wordt gedacht dat de plant geschikt is om als tonic of thee werkzaam te zijn tegen problemen met de maag, nieren en de milt, om de longen ‘vochtig te maken’(door hoest en slijm op te wekken). Veel wordt het voorgeschreven om infecties te verminderen. Uitwendig dacht men dat het hielp tegen blauwe plekken, huidzweren, blaren en aambeien. In het westen had men, vreemd genoeg, het idee dat het voor vrijwel dezelfde aandoeningen werkzaam was.

Ondanks deze vrijwel volledige overeenstemming tussen oost en west is men aan beide zijden van de aardbol vergeten na te denken over de negatieve gevolgen van inname van een medicijn waarin salomonszegel is verwerk. Er bestaan namelijk nogal wat aanwijzingen dat je lever er niet zo goed tegen kan en er zijn een aantal gevallen gedocumenteerd waarbij mensen plotseling een acute hepatitis kregen bij het gebruik van een veelverkocht Chinees kruidenpreparaat, dat salomonszegel bevat, met de naam Shou Wu Pian. Alweer een schrijnend voorbeeld dat natuurlijk niet altijd beter is als fabrieksmatig.

[Fred de Vries]

Deel 140: Gewoon speenkruid

2010-11-12T05:38:00.000-08:00

Het gewoon speenkruid (Ranunculus ficaria) is een voorjaarsbloeier, die behoort tot de ranonkelachtigen waartoe ook de boterbloemen behoren. Gewoonlijk wordt hij tot 30 centimeter hoog (of laag) en de planten groeien zo dicht opeen dat ze soms een waar tapijt vormen. Deze soort is inheems in heel Europa, vanaf midden-Azië tot aan de Atlantische kustgebieden.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Ranunculus, hebben we al een aantal keren eerder mogen ontleden: is laat-Latijns voor kleine kikvors (rana is ‘kikker’ met de verkleinende uitgang -unculus). Vermoedelijk heeft dit te maken met het feit dat veel soorten boterbloemen nabij water worden aangetroffen. Het tweede deel, ficaria, is terug te voeren op het Latijnse woord ficus dat ‘(op) vijg (gelijkend)’ betekent.

Zoals gezegd behoort het gewoon speenkruid tot de ranonkelachtigen en daarom is het ook niet zo vreemd dat het plantje ook wat gifstoffen gemeen heeft met de rest van zijn familieleden. Voor de bloei van de aantrekkelijke gele bloemetjes bevatten de bladeren van het gewoon speenkruid veel vitamine C. Zoveel zelfs dat hij werd ingezet bij de bestrijding van scheurbuik. Tijdens de bloei verandert de zaak behoorlijk want dan produceert de plant giftige stoffen als protoanemonine en saponine. Je merkt het direct dat het zover is want de bladeren smaken dan zo bitter dat ze zelfs niet meer door grazend vee worden opgegeten. Als je als boer gemaaid hebt en je hebt het gewoon speenkruid in je weiland staan, dan wordt bij drogen de protoanemonine omgezet in een veel minder werkzame stof, de anemcunine, die echter nog steeds voldoende giftig is. Het gevolg is dat je dus blijft zitten met giftig hooi.

De gifstoffen werd ook in de volksgeneeskunst ingezet als middel tegen aambeien. Niet helemaal duidelijk is waarom men dat dacht, maar er zijn theorieën die zeggen dat de wortelknolletjes lijken op aambeien. Vroeger was men nogal gehecht aan de signaturenleer, die duidelijk probeerde te maken dat de vorm of de kleur van een plant speciaal door God gemaakt was om ons de werking op het menselijk lichaam duidelijk te maken. Dus als de knolletjes leken op aambeien dan moesten ze wel werkzaam zijn tegen diezelfde aambeien. De al genoemde protoanemonine is echter een scherp bijtende vloeistof en dus is het beslist geen pretje om zoiets om wat voor gevoelige lichaamsdelen dan ook te smeren want iedere aanraking kan leiden tot een pijnlijke contactdermatitis ofwel contacteczeem, een ontsteking van de huid die gepaard gaat met roodheid en jeuk.

Het gif is zelfs zo potent dat het in vroeger tijden werd ingezet als pijlgif. Dat moet toch genoeg zeggen.

[Fred de Vries]

Deel 139: Ginkgo biloba

2010-11-06T08:10:00.000-07:00

De ginkgo biloba is één van de oudste nog levende bomen ter wereld . Het is een vreemde eend in de bijt want normaal worden bomen in twee klassen ingedeeld: naaldbomen en loofbomen. De ginkgo biloba kan echter niet binnen die klassen worden ingedeeld en vormt in zijn eentje de klasse van de naaktzadigen. Tot 65 miljoen jaar geleden (hetzelfde tijdstip dat ook de dinosauriërs zijn uitgestorven) waren die naaktzadigen het meest voorkomend, maar nu is er nog maar eentje over, de ginkgo biloba.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ginkgo, is een spelfout want zijn Chinese en Japanse naam is toch echt ginkyo. De naamgever Engelbert Kämpfer (1651-1716) had zo’n onleesbaar handschrift dat hijzelf de ‘y’ voor een ‘g’ aanzag. De naam is een combinatiewoord uit het Chinees, waarbij gin ‘zilver’ betekent en kyo ‘abrikoos’ is. Samen is dat dus ‘zilveren abrikoos’ en het beschrijft de zaden die inderdaad op een kleine abrikoos lijken en een zilvergrijze waas over zich dragen. Het tweede deel, biloba, is een combinatiewoord uit het Latijn: bi komt van het Latijnse bis dat ‘twee’ betekent en loba is ‘lob’. Het blad lijkt gespleten, vandaar ‘tweelobbig’.

De bladen en zaden van de ginkgo worden al eeuwenlang gebruikt in de Chinese traditionele geneeskunde en worden daar ingezet om een hele reeks aandoeningen te behandelen. Een bladextract wordt toegepast voor zaken als astma, brochitis, vermoeidheid en tinnitus (oorsuizingen). Vervolgens is de roem van deze boom in westelijke richting gegaan en nu is het een veel gebruikt middel in de fytotherapie. Tegenwoordig gebruiken mensen deze extracten in de hoop het geheugen te verbeteren, voor de behandeling van de Ziekte van Alzheimer en andere types dementie, voor ‘etalagebenen’ (beenpijn als gevolg van vernauwde bloedvaten), voor seksuele stoornissen (soms ook door vernauwde vaten) en multiple sclerose.

Als er zoveel positieve zaken worden gemeld dan lijkt het interessant om al die claims eens wetenschappelijk te gaan onderzoeken. Dat is ondertussen gedaan en de resultaten vallen behoorlijk tegen: alle goed uitgevoerde onderzoeken lijken voorlopig aan te tonen dat het effect van ginkgo biloba nihil is op de genoemde ziektebeelden.

Wel komen er meer en meer berichten naar buiten dat er wat vervelende bijwerkingen aan het gebruik van ginkgo biloba kunnen kleven. Hou rekening met een verhoogde kans op misselijkheid, maag- en darmproblemen, diarree, duizeligheid of allergische huidreacties. Nog verontrustender is het bericht dat het de kans op bloedingen kan verhogen waardoor mensen, die bloedverdunners moeten slikken, al helemaal geen ginkgo-extraxten zouden moeten innemen. De werking van ginkgo biloba is dus niet bewezen, maar de veiligheid ook niet.

Toch lijkt deze gevaarlijke plant z'n positieve kanten te hebben want uit de bladeren kan een stof (shikimisch zuur) gewonnen worden dat gebruikt zal worden als tussenstap voor de productie van Tamiflu, de levensreddende griepremmer.

[Fred de Vries]

Deel 138: Spirulina

2010-10-29T04:12:00.000-07:00

Spirulina zijn blauwgroene algen, hele kleine plantjes die wereldwijd in zoet of brak water groeien. Er zijn ongeveer 1500 verschillende soorten bekend, waarvan sommigen soms nuttig zijn als voeding, maar anderen hepatitis of maag- en darmontstekingen kunnen veroorzaken. Een tweetal soorten Arthrospira platensis en Arthrospira maxima worden onder de naam spirulina toegepast als voedingssupplementen omdat ze ‘zo gezond voor je zijn’. Maar of dát zo is zal hieronder blijken.

Het eerste deel van de wetenschappelijke naam, Arthrospira, is wederom een combinatiewoord: arthro komt van het Griekse woord arthron dat ‘verbinding’ of ‘gewricht’ betekent en spira komt uiteindelijk van het Griekse woord speira dat ‘veer’ of ‘draaien’ betekent. Samengevat beschrijft het woord de vorm van het algje. Het tweede deel platensis verwijst naar de Argentijnse rivier Plate waar het plantje voor het eerst is aangetroffen. De andere soort, maxima, betekent ‘groot’.

Van spirulina wordt geclaimd dat het rijk is aan eiwitten en vitamine B12. Bovendien wordt het soms aangeprezen als een middeltje om het hongergevoel te onderdrukken waardoor het ingezet kon worden als hulp bij afslanken.

Vanaf nu gaan we even overschakelen naar de werkelijkheid. Spirulina is inderdaad een alge, maar wel eentje die het dood is als schuim op het water drijft. Van een enkele soort wordt gemeld dat deze in tijden van voedselschaarste wordt gegeten, onder andere in het Afrikaanse land Tsjaad. Het hoge gehalte aan eiwitten (soms wordt zelfs 65% gemeld) blijkt complete onzin omdat er maar verwaarloosbaar weinig eiwit in zit.

Het gemelde hoge gehalte aan vitamine B12 zorgde ervoor dat veganisten (mensen die alleen maar voedsel van plantaardige oorsprong eten) spirulina als een onmisbaar supplement beschouwden want vitamine B12 is normaal gesproken alleen van dierlijke oorsprong. Uit onderzoek bleek echter dat het ook hier het geval was. Spirulina wordt immers niet alleen gegeten door mensen, maar ook (als het dood is) door insecten, die op hun beurt weer opgepeuzeld worden door vogels. Het schuim, dat dus de spirulina is, wordt dus voortdurend vervuild door dode insecten en vogelpoep. Dat is de bron van de vitamine B12 want de spirulina wordt vervuild uit het water gezeefd, gedroogd en verwerkt. Arme veganisten. Ze bedoelen het zo goed.

Omdat het kweken van spirulina in een gecontroleerde omgeving nogal lastig is en vaak gebeurt in landen waar de kwaliteitscontrole nog in de kinderschoenen staat, zijn de producten vaak ook nog eens vervuild met pesticiden, zware metalen en synthetische geneesmiddelen. Dat laatste is noodzakelijk omdat het middel toch zijn veronderstelde werking bij het afslanken moest behouden. Want ook die claim blijkt geheel onjuist.

Tot slot blijkt uit Canadees onderzoek dat vele spirulina-soorten microcystines bevatten. Dat zijn plantaardige gifstoffen, die zich in de lever ophopen en daar tot onherstelbare beschadigingen kunnen leiden.

[Fred de Vries]

Deel 137: Honingboom

2010-10-23T03:39:00.000-07:00

Ook de honingboom (Styphnolobium japonicum) is een vreemdeling, die hier vaak gedachteloos is aangeplant omdat hij het zo goed doet als opvulling van saaie brede straten en kale parken. Van nature komt hij voor in oost-Aziatische landen als China, Korea, Thailand en Japan. In het laatste land wordt hij gebruikt als tempelboom en begraafplaatsboom. Die laatste combinatie tussen gif en de dood hebben we bij de taxus (Taxus baccata) al eens eerder gezien. Als hij erg zijn best doet kan de honingboom wel 20 meter hoog worden.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Styphnolobium, is uiteindelijk een combinatiewoord uit het Grieks: styphno is ‘ruw’ en lobium komt van lobus dat ’peul’ betekent. Samen is dat dus een ruwe peul. Dat klopt. Het tweede deel, japonicum, vertelt ons dat de boom oorspronkelijk uit – onder andere - Japan afkomstig is.

De honingboom is één van de vijftig geneeskrachtige middelen (kruiden, struiken en bomen) die wordt gebruikt in de traditionele Chinese geneeskunde. Die geneeskunde is gebaseerd op fytotherapie, waarbij gebruik wordt gemaakt van onbewerkte plantaardige grondstoffen. Vaak wordt daar een thee van gezet om op die manier de werkzame stoffen eenvoudig in te kunnen nemen. Vergis je niet: ongeveer 90% van alle tegenwoordige medicijnen die in de ‘moderne’ westerse geneeskunde worden voorgeschreven hebben ook een plantaardige herkomst. Het grote voordeel is tegenwoordig dat die stoffen in een smetteloos laboratorium worden gemaakt en getest. In China werd en wordt dat via het systeem van trial and error gedaan. Als je doodging moest de volgende patiënt ietsjes minder gebruiken, als het niet werkte dan moest je ietsjes meer gebruiken.

De honingboom is een niet zo ver familielid van de gouden regen (Laburnum anagyroides) en deelt een aantal gevaarlijke alkaloïden met die plant. Zaden, bladeren en bloemknoppen bevatten een keur aan glycociden, quercetine (rutine) en alkaloïden. Veel van die stofjes hebben specifieke namen gekregen, zoals sophoricoside en sophorine. Maar een aantal zijn zoals gezegd gelijk aan die van de gouden regen: anagyrine, cytosine, methylciticine, matricine en spartaceine.

Die giftige stoffen hebben dus een aantal vervelende gevolgen want het is bijvoorbeeld abortusopwekkend. Een brouwsel wordt op de Filippijnen voorgeschreven als een opwekker van menstruatie en om keelklachten te behandelen. Ook wordt het gebruikt als een pijlgif. In Thailand worden takken gebruikt als middel om ‘gasvorming’ (scheten) te voorkomen en als middel om koorts te verlagen. Voor de rest stimuleert het de urine-afscheiding, is het een braakmiddel en een laxeermiddel.

Om deze keer eens positief te eindigen: vroeger werd er uit de honingboom een gele kleurstof gewonnen en die was zeer gewild in de batik- en zijde-industrie.

[Fred de Vries]

Deel 136: Zilverkaars

2010-10-15T02:32:00.000-07:00

Als je alle advertenties mag geloven (wat je dus beslist niet moet doen) dan helpt zilverkaars (Cimicifuga racemosa) bij allerlei overgangsklachten bij vrouwen. Het schijnt geheel veilig te zijn want het zit onder andere in het bekende product Ymea. Op hun website wordt gemeld dat zilverkaars ‘een heilzame plant is’ en ‘helpt bij overgangsverschijnselen, zoals opvliegers, nachtelijk transpireren, vermoeidheid, wisselende stemmingen, prikkelbare gevoelens, neerslachtige gevoelens en innerlijke onrust’. De zilverkaars ‘komt voor in Noord Amerika’. Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat alleen dat laatste een feit is dat op waarheid is gebaseerd.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Cimicifuga, is een combinatiewoord uit het Latijn. Cimicis zijn ‘kleine insecten’ en fugo heeft verschillende mogelijkheden: fugo (‘wordt gemeden door’), fugare (‘uitgebannen’) of fugatum (op de vlucht gejaagd). Samengevat is het dus een plantengeslacht dat insecten verjaagt door een afschrikwekkende geur af te scheiden. Het tweede deel, racemosa, komt van het Latijnse woord racemus dat ‘(druiven)tros’ betekende en de vorm van de bloemen beschrijft.

Nu op naar de veronderstelde werking van de zilverkaars. Uit onderzoek is aangetoond dat bij overgangsklachten een hormonale behandeling (oestrogeen) het allerbeste werkt. Bovendien vermindert de oestrogeen ook nog eens de botontkalking en verbeteren ze de cholesterolwaarden. Het vervelende is dat er ook ernstige bijwerkingen kunnen optreden, zoals een licht verhoogde kans op het ontstaan van trombose en borstkanker. Het lijkt dus een goed idee om eens rond te kijken of er een middel bestaat dat wel de voordelen, maar niet de nadelen van ‘de pil’ bezit.

De zilverkaars wordt aangeprezen als een volledig veilig en werkzaam middel dat vrouwen dus probleemloos kunnen slikken. De grauwe werkelijkheid is echter anders. De geclaimde werkzaamheid van zilverkaars bij overgangsklachten is nimmer aangetoond in onomstreden wetenschappelijke onderzoeken (gerandomiseerd en dubbelblind). Over de effecten op de lange termijn was ook nog niets bekend toen het middel iets te optimistisch op de markt werd gezet. Ondertussen blijkt dat er wereldwijd en ook in Nederland een toenemend aantal gevallen van leverproblemen zijn ontstaan. Die problemen varieerden van een ernstig gestoorde leverfunctie tot bepaalde vormen van hepatitis. Na het stoppen met het middel genazen de patiënten.

Het advies luidt: Indien je huid geel en/of het wit van je ogen geel kleurt of je urine donker is ga dan naar de huisarts. Als die problemen met de lever constateert, stop dan onmiddellijk met het gebruik van het zilverkaars bevattende product. Indien je ooit leverproblemen hebt gehad, dan wordt het gebruik van zilverkaars zeker ernstig afgeraden. Maar aangezien zilverkaars vrijwel zeker niet helpt tegen opvliegers, zou je het alvast aan je huisarts moeten vertellen voordat je begint. Dan kan die het idee uit je hoofd praten.

[Fred de Vries]

Deel 135: Geelhartje

2010-10-08T03:56:00.000-07:00

Het geelhartje (Linum catharticum) komt voor in het grootste deel van Europa: van de Atlantische kusten tot de Oeral in Rusland. Voorts heeft hij zich weten te vestigen in noordelijk Afrika en de oostelijke delen van Noord-Amerika. In Nederland komt het geelhartje nog vrij veel voor in de duinen, maar in de rest van Nederland is het zo zeldzaam geworden dat hij uit voorzorg maar op de bekende rode lijst van met uitsterven bedreigde plantensoorten is geplaatst. Het plantje heeft witte bloemetjes met een geelhartje. Vandaar zijn naam natuurlijk.

Zijn uiterlijk heeft het geelhartje niet echt mee want het is een wat onooglijk plantje. Hij is een zeer kleine, spichtige, maar toch elegante blauwgroene zomerbloeier. Al naar gelang de standplaats kan het geelhartje één- of tweejarig zijn. Bestuiving door insecten komt voor, maar spontane zelfbestuiving wordt vaker waargenomen.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Linum, is de oude Latijnse naam voor vlas, maar dat oorspronkelijk ‘draad’ betekende. Van vlas werd een draad gemaakt waarmee linnen geweven werd. In het Nederlandse woord ‘linnen’ zie je ook nog dat oude woord linum terug. Het tweede deel, catharticum, heeft een Griekse oorsprong waar kathartikos afstamt van het vroegere woord katharein, dat ‘zuiveren’ en ‘purgeren’ betekende in de zin van ‘schoonmaken’ van het lichaam of geest. Samengesmolten betekent de wetenschappelijke naam dus ‘purgeervlas’.

Daarmee zitten we natuurlijk direct bij de wat mindere aspecten van het geelhartje. Het is namelijk giftig als gevolg van de aanwezigheid van cucurbitacines, die in het geelhartje de naam lininen heeft gegeven. Het zijn biochemische stofjes, een soort steroïde, die bepaalde planten aanmaken om zichzelf tegen de vraatzuchten van planteneters te beschermen. Die stofjes worden gezien als de meest bittere die mensen en dieren kunnen proeven en waardoor vooral dieren met een boog om de planten heen zullen grazen. Die stof werd ook als medicijn ingezet en wel als sterk laxeermiddel. In de volksgeneeskunst werd het geelhartje ook gebruikt bij zaken als een traagwerkende lever, geelzucht, verstopping, spijsverteringsproblemen, waterzucht, spit met uitstralende pijn of ontsteking van het neusslijmvlies.

Een oud recept vertelt ons dat het geelhartje vooral in Engeland werd gebruikt om de darmwerking te bevorderen: 100 gram gedroogde geelhartjes moet als een thee worden getrokken in een liter water. Vaak werd daar pepermuntblad aan toegevoegd om de zo bittere smaak van het geelhartje ietwat te maskeren. Een wijnglas per dag zou dan voldoende moeten zijn om het gewenste effect te krijgen. Aan de andere kant wordt ook gewezen op het feit dat je het niet aan zwangere vrouwen moet toedienen omdat de hevige darmwerking wel eens een abortus of vroeggeboorte kon opwekken.

[Fred de Vries]

Deel 134: Muurpeper

2010-10-01T02:08:00.000-07:00

De muurpeper (Sedum acre) komt voor in heel Europa, Klein-Azië en noordelijk Marokko. In Noord-Amerika en Nieuw-Zeeland heeft hij zich weten te ontworstelen aan tuintjes en komt daar nu ook in het wild voor. Hij stelt weinig eisen aan de bodem, maar houdt wel van de volle zon. Het is een vetplant, die tot 25 centimeter hoog kan worden. De stengels liggen en vertakken zich sterk, zodat de plant in sommige gevallen zelfs dikke kussens vormt. Deze plantensoort je aantreffen tussen stoeptegels, langs kaden, muren of tussen grind, stoeptegels of basaltblokken van dijken.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Sedum, is afkomstig van het Latijnse woord sedo dat ‘zich vestigen’ betekent en de eigenschap van de muurpeper verklaart dat hij bijna overal kan overleven. Het tweede deel, acre, stamt eveneens uit het Latijns want acer is ‘scherp’ of ‘bitter’. Vergelijk het met het tegenwoordige Engelse woord acrid dat hetzelfde betekent. Maar beide woorden hebben hun bron uit het nog oudere Griekse woord akis dat ‘scherpe punt (van een pijl)’ heeft betekend.

Dan is tegelijkertijd ook zijn Nederlandse naam verklaard omdat de muurpeper zich immers ook op muren kan vestigen en zijn blad peperachtig scherp smaak. Om die reden werd de muurpeper vroeger tijden wel eens als kruid gebruikt, maar voorzichtigheid is altijd geboden. De plant bevat namelijk hoge concentraties aan piperidine alkaloïden, waaronder sedridines, sedinone en isopelletierine.

In oude en vergeten tijden werd de muurpeper gebruikt om gevallen van epilepsie en huidproblemen te behandelen, maar het was ook zo potent dat het in het oude Griekenland met een alcoholhoudende drank werd verdund en vervolgens werd toegepast om abortussen op te wekken. Onverdund opdrinken was geen goed idee omdat het plantensap irritaties en ontstekingen van de slijmvliezen (en die zitten niet alleen in je mond, maar bijvoorbeeld ook in je maag) zal opleveren, alsmede maag- en darmkrampen, verlammingsverschijnselen en een verlamming van de ademhaling. Diezelfde irritaties werden ooit echter wel met enig succes gebruikt om pijnlijke likdoorns en wratten te verwijderen.

Gelukkig hebben we ook nog de homeopathie waarbij men gelooft dat je allerhande giftige planten kunt gebruiken om gezondheidsproblemen op te lossen. Deze keer denkt de homeopaat dat een tinctuur werkzaam zal zijn tegen anale kloofjes en krampen. Ik hoop dat iedereen zo langzamerhand begrijpt dat je gewoon een paar druppels pure alcohol als duur medicijn aan het gebruiken bent.

In Engeland had de plant een mooie volksnaam: Welcome Home Husband Though Never So Drunk. Het eten van muurpeper zou je viriliteit kunnen verhogen. Het blad werd door de man als smaakmaker op vlees gegeten en daarna zouden zijn seksuele prestaties verbeteren.

[Fred de Vries]

Deel 133: Heksenmelk

2010-09-24T05:54:00.000-07:00

Een plant met de naam heksenmelk (Euphorbia esula) voorspelt niet veel goeds. Hij is inheems in Noordelijk en Zuidelijk Europa en zijn areaal verspreidt zich oostwaarts tot Siberië en het Koreaanse schiereiland. Het is een bijna struikachtige overblijvende plant, die een hoogte van een dikke meter kan bereiken. Eerder in deze serie hebben we al zijn broertjes de Christusdoorn en het kroontjeskruid beschreven.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Euphorbia, eert zoals we al hebben gezien, Euphorbus. Dat was de lijfarts van koning Juba de Tweede (52 vC – 23 nC), heerser over het Berberkoninkrijk Numidia, nu een deel van het huidige Algerije. Toen Juba vernam dat Julius Ceaser zijn eigen lijfarts had beloond door een heus standbeeld voor hem op te richten, kon Juba voor zijn gevoel niet achterblijven en vernoemde een heel plantengeslacht naar zijn lijfarts. Een beetje overdreven misschien, maar je moet toch wat als koning. Het tweede deel, esula, is een oude Latijnse naam voor wolfsmelk. Duiken we verder in de herkomst van dat woord dan blijkt dat de Romeinen het woord schaamteloos hebben geleend van de Kelten: het Keltische woord esu betekende ‘scherp’. Het verwijst naar de scherpe, bittere smaak van het melksap.

Aan dat witte melksap ofwel de latex dankt de heksenmelk zijn naam en het wordt algemeen gezien als de meest vervelende inhoudsstof. De heksenmelk zelf heeft er geen vervelende bedoelingen mee en het melksap zorgt er slechts voor dat de plant minder snel bevriest bij de eerste of laatste nachtvorst. Het werkt dus als een soort anti-vries voor planten. De plant laat het melksap stromen wanneer de steel beschadigd raakt. Het brandende gevoel varieert per soort en is bij deze soort wel op zijn ergst. Het melksap bevat esters, die bij mensen dermatitis (een huidontsteking) en pijn veroorzaakt. Er ontstaan zwellingen en blaren, die na verloop van tijd ook nog eens erger worden. Uiteindelijk heb je wonden, die lijken op tweede graadsverbrandingen plus de daarbij horende littekens
In je ogen wrijven is ook een heel slecht idee omdat het melksap leidt tot een ontsteking van het bindvlies dat de buitenkant van het oogwit en de binnenkant van de oogleden bekleedt. Dat kán leiden tot een gedeeltelijke of zelfs permanente blindheid.

De heksenmelk wordt in Noord-Amerika gezien als een hinderlijke soort omdat hij daar niet thuishoort en zich onbeschaamd aan het uitbreiden is. Dat gaat erg eenvoudig omdat de plant bepaalde gifstoffen in de bodem uitscheidt die andere planten verhinderen om te groeien. De heksenmelk doet dus aan chemische oorlogvoering.

[Fred de Vries]

Deel 132: Paternosterboontje

2010-09-17T03:24:00.000-07:00

Soms moeten mensen tegen zichzelf in bescherming worden genomen. Dat is zeker het geval met het paternosterboontje (Abrus precatorius). De plant is ook wel bekend als weesboontje en dat moet eigenlijk wel genoeg zeggen. Het paternosterboontje is inheems in Indonesië, maar is in veel (sub)tropische gebieden ingevoerd en hij is daar een ‘pest’ geworden. In de tropen, zo is op veel internetpagina’s te lezen, worden er van die leuke kleurige boontjes kettingen van geregen en die worden als gelukssymbool aan onwetende toeristen verkocht. Je geluk is direct voorbij als je in aanraking komt met het potente gif van het paternosterboontje.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Abrus, is van Griekse herkomst en betekent ‘zacht’ of ‘delicaat’ en beschrijft de extreme zachtheid van de bladeren van het geslacht. Het tweede deel, precatorius, is gerelateerd aan het Latijnse woord precatus dat ‘bidden’ of ‘smeken’ betekent. Dit verwijst naar het oude gebruik om de boontjes als rozenkrans te gebruiken. De Nederlandse naam ‘paternoster’ (‘onze vader’) is een ander woord voor ‘rozenkrans’.

Het paternosterboontje is als plant een klimplant, die de steun van bomen nodig heeft om zich op te werken. De vele tere bladeren zijn gevoelig voor licht en zullen ’s nachts gaan hangen.

Het gif zit opgehoopt in de harde en waterdichte boontjes en die omstandigheid kan je leven redden mocht je een boontje binnenkrijgen. Ze zijn namelijk zo hard dat ze je maag- en darmstelsel kunnen passeren zonder beschadigd te raken. Maar zelfs de kleinste beschadiging, waardoor de kleinste hoeveelheid gif kan ontsnappen, kan al dodelijk zijn. Het gif wordt abrine genoemd en is een supergiftig broertje van het toch al dodelijke ricine van de wonderboon.

Die giftigheid is het gevolg van het feit dat het de ribosomen in je lichaam aantast. Ribosomen zijn eiwitten, die noodzakelijk zijn bij de opbouw van meer complexere eiwitten.

Zelfs inname van de kleinste hoeveelheid van de abrine levert al problemen op: na één tot drie dagen van schijnbare rust krijg je last van misselijkheid, overgeven, maag- en darmkrampen, diarree, uitdrogingsverschijnselen. Daarna volgen pas de echt ernstige symptomen zoals het uitvallen van diverse organen, zoals lever, nieren, longen en hart. Daarna ben je dus dood.

Een goede test om de giftigheid te beschrijven is de LD50-test waarbij gekeken wordt hoeveel van het gif nodig is om de helft van de gebruikte proefdieren (lees: muizen) te doden. Bij het toch al dodelijke ricine is dat 3 microgram per kilo lichaamsgewicht. Da’s dus maar heel weinig. Abrine is zo giftig dat er maar 0,04 microgram nodig is om hetzelfde resultaat te bereiken.

[Fred de Vries]

Deel 131: Flamingoplant

2010-09-10T03:09:00.000-07:00

De flamingoplant (Anthurium scherzerianum) heeft recent een prijs gewonnen: hij is uitgeroepen tot ‘Bureauplant van het Jaar 2010’. Volgens het juryrapport zuivert hij de lucht, is hij eenvoudig te verzorgen en kan hij tegen een stootje. De plant is de opvolger van de Goudpalm. De juryvoorzitter liet zich tijdens de presentatie nog even gaan en verklaarde enthousiast: ‘Doordat de Flamingoplant tevens in grotere maten verkrijgbaar is, kan de plant in huis en op kantoor ook op de grond geplaatst worden. De kleinere maten zijn juist uitstekend geschikt om op het bureau naast het beeldscherm te zetten. Een belangrijke plek, want onderzoek heeft juist aangetoond dat iedereen die langer dan vier uur per dag met een beeldscherm werkt, zich aantoonbaar prettiger voelt en productiever is dankzij planten op de werkplek. De Flamingoplant is een echt kantoormaatje.' Hij vergat gemakshalve maar te melden dat de plant giftig is.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Anthurium, is weer eens een combinatiewoord uit het Grieks: anthos is ‘bloem’ en oura is ‘staart’. Met andere woorden: de bloem heeft een soort staart ofwel een spadix. Het tweede deel, scherzerianum, vernoemt de Oostenrijkse arts en botanicus Dr. Karl von Scherzer (1821-1903), die in 1857 als eerste een exemplaar van de flamingoplant ontdekte in de oerwouden van het Midden-Amerikaanse Costa Rica en meenam naar zijn thuisland.

De flamingoplanten behoren tot de grotere familie van de aronskelken en deelt daarmee ook wat gifstoffen. De bladeren en de steel van de flamingoplant zijn giftig als gevolg van de aanwezigheid van rafiden (vlijmscherpe naaldvormige niet in wateroplosbare calcium oxalaat kristallen) plus een aantal nog niet precies beschreven eiwitsplitsende enzymen, die histamine en kinines vrijmaken. Die combinatie heeft bij inname nogal wat vervelende gevolgen: een pijnlijke brandende en jeukende sensatie van de lippen en mondholte. Er is bovendien een ontstekingsreactie met zwellingen en blaarvorming. Ook kun je vaak rekenen op problemen als heesheid, dysfonie (problemen met spreken) en dysfagie (problemen met slikken). Die pijn, zwellingen en andere problemen zullen zonder enige behandeling na verloop van tijd wel weer verminderen. Een ijsblokje in de mond of het spoelen met koele vloeistoffen kunnen voor wat vermindering van de klachten zorgen. En een pijnstiller kan ook wel helpen om de pijn te doorstaan.

De aanwezige histamine (een amine) en kinines (peptiden) kunnen ook zorgen voor hele vervelende lichamelijke reacties, die zo’n beetje hetzelfde effect en gevoel hebben als een wespensteek. De allergische reactie kan de luchtwegen blokkeren of kan leiden tot een anafylactische shock. Beiden kunnen de dood van het slachtoffer veroorzaken.

[Fred de Vries]

Deel 130: Hersttijloos

2010-09-03T03:13:00.000-07:00

Het herfsttijloos (Colchicum autumnale) is een herfstbloeier en stamt oorspronkelijk uit West-Azië en het Middellandse Zeegebied, maar komt nu in vrijwel geheel Europa voor met uitzondering van het uiterste noorden. In Nederland is hij zeldzaam en gaat hard achteruit.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Colchicum, vernoemt een gebied aan de oostkust van de Zwarte Zee dat ooit de naam Colchis had en nu Georgië omvat. Het was beroemd als eindbestemming van de Argonauten, woonplaats van de koningsdochter Medea en omdat het zo afgelegen was het speciale domein voor allerhande tovenarij. De reis van de Argonauten was een Griekse expeditie onder leiding van Jason om het Gulden Vlies uit Colchis te halen. Het tweede deel, autumnale, is Latijns en betekent ‘herfst’. De Nederlandse naam ‘tijloos’ is onderweg een ‘d’ verloren: vroeger werd hij ‘tijdloos’ genoemd omdat hij zo laat ‘uit de (bloei)tijd’ bloeide. In het Engels heet hij de autumn crocus (‘herfstkrokus’) en daar beginnen direct de problemen.

Voor leken lijkt hij verdacht veel op de wilde krokus (Crocus vernus), maar hij zit tjokvol met de alkaloïde colchicine. Deze stof is antimitotisch en het verstoort de celdeling (mitose). Tijdens de celdeling doorloopt het genetisch materiaal een aantal stappen waarlangs er een verdubbeling van dit genetisch materiaal wordt gerealiseerd. Dit is nodig om van één cel tot twee cellen te kunnen komen. Deze colchicine maken deze verdubbeling onmogelijk.

Bij gezonde mensen, die zo onfortuinlijk zijn om de herfsttijloos te eten, betekent dat grote problemen. De eerste 4 tot 12 uur is er schijnbaar niets aan de hand, maar onderhuids doet de colchicine al zijn verwoestende werk. Er ontstaat leukocytosis (verhoogd niveau van witte bloedlichaampjes), maag- en darmproblemen (vochtverlies) and hypovolemische shock (als gevolg van onvoldoende circulerend vocht in het lichaam). Vervolgens krijg je last van hartritmestoornissen, hartfalen, darmen stoppen met werken, lever en nieren gaan in staking, ademshalingsstoornissen, bloed krijgt stollingsproblemen, en zo meer. Mocht je zo gelukkig zijn om al deze problemen te overleven dan heb je na 5 tot 7 dagen nog de kans dat al je haar uitvalt. Er bestaat geen tegengif.

Het totale beeld lijkt dus een beetje op dat van een chemokuur en dat klopt: omdat de colchicine de celdeling verstoort, verstoort het ook de celdeling van een kankercel. De werking is echter zo onvoorspelbaar dat medici het maar hebben vervangen door meer betrouwbare alternatieven.

Maar ondanks zijn giftigheid is het als ontstekingsremmend en pijnstillend geneesmiddel toegestaan voor de behandeling van jicht, de Ziekte van Behçet en erfelijke Familiale Middellandse-Zeekoorts (FMF).

In de volksgeneeskunde werd de plant ooit gebruikt tegen geelzucht. Da’s niet slim want geelzucht is een probleem van de lever en colchicine beschadigt de lever nog veel meer.

Deel 129: Bittere appel

2010-08-27T08:22:00.000-07:00

Nee, de bittere appel (Citrullus colocynthis) zult u niet zo snel op uw fruitschaal aantreffen, want hij doet zijn naam bijzonder veel eer aan. Het is een klimplant, die inheems is in het Midden Oosten, vanaf India tot Noord-Afrika en Griekenland. Hij lijkt wat op de watermeloen. Niemand eet deze bittere appel echter voor zijn plezier en er moet een hongersnood heersen voordat hij met de nodige voorzichtigheid op het menu verschijnt.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Citrullus, is eigenlijk een verkleinwoord van citrus en betekent daarmee ‘kleine sinaasappel’. Het tweede deel, colocynthis, is afkomstig van het oude Grieks woord kolokynthus, dat taalkundigen zien als de klassieke naam van de plant. In het Hebreeuws bestaat het woord qishu, terwijl in het Arabisch een soortgelijk woord qitha aangetroffen wordt. In alle gevallen betekenen deze woorden '(bittere) meloen'. Dat zo’n woord in zijn reis door de tijd soms verdubbelt zien we ook aan ons woord ‘komkommer’ dat niet alleen een familielid is van de bittere appel, maar het woord zelf is ook afgeleid van zijn verre Griekse voorvader kolokynthus.

De bittere appel heeft als belangrijkste werkzame bestanddeel een intens bittere glucoside met de naam colocynthine. Deze bittere stof wordt zelfs nu nog gezien als een zeer interessant laxeermiddel om bij mensen, die een beroerte hebben gehad, per injectie toe te dienen.

In minder gecontroleerde omstandigheden werd het middel ook als huismiddeltje gebruikt als laxeermiddel en om die reden werd het ook gebruikt om een abortus op te wekken. Het is zo’n beetje het krachtigste natuurlijke purgeermiddel dat de mens in zijn repertoire heeft. Vandaar dat een overdosis al rap kan voorkomen. Het fruit geeft dan hevige, scherpe pijnen in je ingewanden, die gepaard zullen gaan met gevaarlijke ontstekingsreacties.

Nou, zo zult u denken, gelukkig maar dat zo’n plant hier in Nederland niet groeit, bloeit of in de supermarkt te koop is. Bovendien is de Nederlandse overheid krachtig opgetreden tegen gewetenloze handelaren, die deze plant en de werkzame stoffen nog steeds als medicijn aanboden. De soms wat onnozele Nederlander moest tegen zichzelf in bescherming worden genomen en de bittere appel is verboden op grond van het Warenwetbesluit Kruidenpreparaten van 2001.

Desondanks wordt dit verbod met voeten getreden want een bedrijfje als Ayurveda Health verkoopt nog steeds een middeltje met de naam Bowelclear waarin de bittere appel verwerkt is. En ook in de homeopathie geloven ze nog steeds dat een paar druppels alcohol waarin zogenaamd bittere appel zit kan helpen om je baby minder te laten huilen.

Jammer dat de nieuwe Voedsel en Waren Autoriteit (nVWA) niet wat daadkrachtiger is.

[Fred de Vries]

Deel 128: Chrysant

2010-08-20T05:56:00.000-07:00

In Nederland verliest de chrysant (Chrysanthemum indicum) zo langzamerhand wat terrein op andere, meer exotisch lijkende bloemen. Dat is eigenlijk geheel ter onrechte want hij straalt letterlijk en figuurlijk als een soort gouden zon. De chrysant werd al in 1688 in Nederland geïntroduceerd vanuit zijn geboortelanden China en Japan. In die landen staat de bloem bekend als een symbool voor een lang en gelukkig leven. Dat geloof blijkt men in het buitenland wat meer aan te hangen als in ons land: van de productie van 290 miljoen euro (2009) werd voor 285 miljoen euro uitgevoerd.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Chrysanthemum, is een combinatiewoord uit het Grieks, waarbij khrysos ‘goud’ betekende en anthemon ‘bloem’. Samen is dat dus ‘gouden bloem’. Het tweede deel, indicum, is Latijn en betekent ‘afkomstig uit India’.

Sommige soorten chrysant, zoals de Dalmatische chrysant (Chrysanthemum cinerariifolium) en de Persische chrysant (Chrysanthemum coccineum), bevatten stofjes met de naam pyrethrines. Ze zijn daardoor de buitenbeentjes van de familie en lijken zelfs meer op margrieten dan op chrysanten. Daarom stoppen sommige botanici deze soorten liever in een ander geslacht, de Tanacetum, waartoe ook het boerenwormkruid (Tanacetum vulgare) behoort. Die pyrethrines worden al van oudsher gebruikt als insecticide en worden uit de zaadhulzen van die chrysanten gehaald. Het was ooit een zeer effectief middel tegen luizen. Hoewel het voornamelijk werkzaam is tegen insecten en wormen moet je toch wel een beetje oppassen omdat het de neiging heeft zich in het weefsel op te hopen en dan is het voor mensen ook weer heel ongezond.

Van de bloemen van onze ‘Indische chrysant’ wordt in heel Zuidoost Azië een heerlijk zoete thee gezet, die bijvoorbeeld zou helpen om sneller te herstellen na een aanval van griep. Voorlopige resultaten van wetenschappelijk onderzoek tonen aan dat de chrysant mogelijk werkzaam kan zijn bij de behandeling van diabetes plus bepaalde stoornissen van het immuunsysteem. Dat hadden de traditionele genezers uit Korea, China en Japan je ook wel kunnen vertellen, want die gebruikten het ook al voor soortgelijke kwalen. Tevens werden de pijnlijke gevolgen van jicht er mee aangepakt. Jicht is het pijnlijke resultaat van urinezuurkristallen in je gewrichten en is vaak het gevolg van een te grote aanmaak van urinezuur, maar vaker van een verkeerd dieet met teveel vleesproducten en overmatig alcoholgebruik. Een kopje thee van chrysanten zou hier wonderen moeten doen.

Ondertussen speurt de wetenschap verder naar mogelijke toepassingen van de chrysant. Het lijkt dat extracten van de bloem en de steel werkzaam kunnen zijn bij de bestrijding van Aids en schimmels.

[Fred de Vries]

Deel 127: Passiebloem

2010-08-13T09:05:00.000-07:00

De passiebloem (Passiflora edulis) heeft oorspronkelijk zijn wortels staan in bergachtige gebieden van Zuid-Amerika. Hij groeit daar vanaf zeeniveau tot de ijle hoogten van wel 2500 meter hoog. In de hoge bergen kan het ’s nachts behoorlijk koud worden en dus kan de passiebloem wel tegen een stootje. In Nederland geldt hij als winterhard.

Het is een houtachtige klimplant, die zich met stengels omhoog probeert te werken op zoek naar zonlicht. De aantrekkelijke bloemen van deze soort zijn gewoonlijk paars van kleur met witte effecten. Het fruit van deze passiebloem is natuurlijk de passievrucht of als sappenfabrikanten het nog mooier willen laten klinken: maracuja. Omdat passievruchtensap zo heerlijk smaakt wordt de passiebloem ondertussen bijna wereldwijd op grote plantages gekweekt.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Passiflora, is een combinatiewoord met een deel Grieks en een deel Latijn: passi komt van het Griekse pathos, dat ‘lijden’ betekent, terwijl het Latijnse woord flora uiteraard ‘bloem’ betekent. De naam passiebloem werd ooit verzonnen omdat men meende dat de corona (‘hart’) van de bloem enige gelijkenis had met de doornenkroon van Christus en de andere delen van de bloem leken dan op de spijkers of de verwondingen. Het tweede deel, edulis, is Latijns en betekent ‘eetbaar’. We herkennen hierin ook nog het hedendaagse Engelse woord edible.

Maar laat je niet in de luren leggen door het feit dat zijn naam eetbaar betekent want het fruit is het enige deel van de passiebloem dat eetbaar blijkt te zijn. De bladeren en de wortels hebben bij de inheemse volkeren al een lange geschiedenis achter zich als medicijn en drug. Van verse of gedroogde bladeren werd een thee gezet en die moest helpen tegen slapeloosheid, rusteloosheid en epileptie. Ook bleek die thee ook bloeddrukverlagend en pijnstillend te werken.

Het blijkt dat de passiebloem boordevol harmala alkaloïden (harman, hermaline, harmine en harmol) zit. Daarvan is bekend dat ze in principe zo’n beetje dezelfde werking hebben als mono-amine oxidase inhibitors (MAOIs). Dat is een moderne klasse van krachtige antidepressiva. Maar in die antidepressiva, die je uit de apotheek kunt halen, zitten natuurlijk perfect afgewogen hoeveelheden van de werkzame stof. In delen van de passiebloem zitten natuurlijk ook allerlei extra stofjes als vervuiling en die hebben vaak een heel wat andere werking. Geen wonder dat Indiaanse medicijnmannen en sjamanen diezelfde plant gebruikten om via hallucinaties in contact te komen met hun goden, die in een andere wereld huisden.

Ondertussen is wel gebleken dat het drinken van passievruchtensap de nadelige gevolgen van astma kan verminderen. Een kleine studie liet zien dat het sap de kortademigheid, de benauwdheid en het hijgen met wel 75% kon verminderen.

[Fred de Vries]

Deel 126: Dodemansvingers

2010-08-06T02:57:00.000-07:00

Ja, de plant met de wonderlijke naam dodemansvingers (Oenanthe crocata) bestaat echt, al is hij in Nederland behoorlijk zeldzaam. Hij is een familielid van enkele van de meest giftige planten van onze flora: de gevlekte scheerling (Conium maculatum), de waterscheerling (Cicuta virosa) en de hondspeterselie (Aethusa cynapium). Het wekt dan ook geen verwondering dat ook in de dodemansvingers behoorlijk potent gif huist. De plant zelf lijkt op selderij met wortels, die het meest weg hebben van een bos witte peen, en hij bewoont het liefst in wat vochtige, moerassige grond.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Oenanthe, is weer eens een combinatiewoord uit het Grieks: oinos is ‘wijn’ en anthos is ‘bloem’. Samen beschrijft het de wijnachtige geur van de plant. Het tweede deel, crocata, komt van het Griekse krokus dat nu ‘krokus’ of ‘saffraan’ betekent, maar vroeger de kleur geel beschreef. We herkennen ook nog in de Arabische vorm kurkum de huidige naam van het gele Indonesische kruid ‘kurkuma’ (koenjit of geelwortel). De plant scheidt oranjegeel melksap uit wanneer hij beschadigd raakt.

Zoals gezegd is de dodemansvingers extreem giftig en dat komt door de aanwezigheid van oenanthotoxine. Dat gif tast al snel het centrale zenuwstelsel aan, maar heeft wat vreemde symptomen waaraan hij ook zijn Nederlandse naam dodemansvingers te danken heeft. De zenuwen van het gezicht en lichaamsuiteinden worden het eerst aangetast. Dat is bijna hetzelfde opmerkelijke effect dat we ook al bij de gevlekte scheerling(Conium maculatum) hadden aangetroffen. Het gevoel trekt dus het eerste weg uit je vingers, maar ook uit je tong. Dat is de reden dat hij in sommige streken in Engeland nog dead tongue (‘dode tong’) genoemd wordt.

Verdere symptomen van slechts milde vergiftiging met de dodemansvingers zijn: duizeligheid, gevoel van verdoving, verlies van kracht, stuiptrekkingen, delier, spierstijfheid, gevoelloosheid en haaruitval.

Maar zijn beroemdste effect is wel de beroemde sardonische grijns. Medisch gezien is risus sardonicus, zoals ze dat dan noemen, een probleem waarbij spieren in het gezicht verkrampt zijn waardoor het lijkt of de patiënt grijnst. Soms is het een symptoom van tetanus of strychninevergiftiging. Maar de wortels van de term ligt op het eiland Sardinië in de Middellandse Zee. Volgens oude verslagen werden daar in de oudheid oudere mensen, die zichzelf niet meer goed konden verzorgen, gedood door ze dodemansvingers te laten opeten. Nadat ze even sardonisch (Sardinisch) hadden gegrijnsd gingen ze dood en waren een respectvolle dood gestorven en werd hun verder geestelijk en lichamelijk aftakelen bespaard. Het was een vorm van euthanasie (‘goede dood’).

Al met al is het geen plant om voor je plezier op te eten.

[Fred de Vries]

Deel 125: Alsemambrosia

2010-07-29T02:55:00.000-07:00

Ambrosia is een plantengeslacht waarvan we enkele soorten als adventiefplanten in Nederland aantreffen. Ze worden voortdurend aangevoerd vanaf de Noord-Amerikaanse prairiegebieden, maar slagen er toch maar niet in om aan het inburgeringsexamen te voldoen. Maar veel scheelt dat niet. De ambrosia is een plant, die tot wel 120 centimeter hoog kan worden. In Nederland komen een drietal soorten steeds vaker voor: de hieronder besproken alsemambrosia (Ambrosia artemisiifolia), de driedelige Ambrosia (Ambrosia trifida) en de zandambrosia (Ambrosia psilostachya). Vroeger had de alsemambrosia geen enkele kans om zich hier blijvend te vestigen, maar klimaatveranderingen zorgen voor warmere omstandigheden en dat maakt het verschil tussen op visite zijn en blijven.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ambrosia, herinnert aan de Griekse godenspijs ambrosia. Het Griekse woord ambrosios is een combinatiewoord van a (‘niet’) en mbrotos (‘sterfelijk’). Dat laatste is weer gerelateerd aan mortos dat in het Nederlands nog herkenbaar is in het woord ‘moord’. Samengevoegd betekent het ‘onsterfelijk’. Wat het verband is tussen die onsterfelijkheid en de plant, blijft raadselachtig. De planten zijn zeker niet onsterfelijk omdat veel soorten eenjarig zijn. Het tweede deel, artemisiifolia, is een combiwoord uit het Latijn waar folio ‘blad’ is en artemis ‘alsem’. Samen is dat dus ‘(met een) blad (dat lijkt op dat van de) alsem’.

Het allergrootste probleem van de alsemambrosia is het feit dat tijdens de bloei grote hoeveelheden pollen vrijkomen. Deze pollen zijn zeer sterk allergeen wat betekent dat ze snel hooikoortsklachten veroorzaken. De plant bloeit daarbij laat, vanaf eind augustus tot en met oktober, waardoor het huidige hooikoortsseizoen wel met twee maanden verlengd kan worden. Dat is beslist geen goed nieuws voor mensen die toch al snel last hebben van een (pollen)allergie.

De plant scheidt de sesquiterpene lactone coronopiline uit, die de oorzaak is van de allergie, maar oorspronkelijk tot doel had om de groei van andere planten in de omgeving van de alsemambrosia te belemmeren. Een slimme manier van chemische oorlogvoering om de strijd om het bestaan met inheemse planten te winnen.

Omdat de alsemambrosia niet inheems is wordt hij hier uiteraard niet voor medische doeleinden gebruikt. De indianen gebruikten hem voor infecties en insektenbeten. Een thee werd ingezet als middel tegen koorts en menstruatiepijnen.

Maar wat te doen aan die invasieve alsemambrosia? Als zoveel mensen last van allergie krijgen doen moet er toch daadkrachtig worden ingegrepen? Dat wordt nu eindelijk gedaan: de regering is in overleg met zaadhandelaren of die misschien alsjeblieft willen letten op de aanwezigheid van zaden van alsemambrosia in de door hen geïmporteerde zaadmengels. En de Voedsel en Warenautoriteit heeft een folder uitgebracht. Dát is pas krachtig ingrijpen om de volksgezondheid van de Nederlanders te beschermen.

[Fred de Vries]

Deel 124: Bittere sinaasappel (of pomerans)

2010-07-16T05:33:00.000-07:00

Een aantal afleveringen geleden schreef ik over de gevaren van de Chinese efedra. Mensen, die met behulp van die efedra snel wilden afslanken, kwamen soms voor onprettige verrassingen te staan en konden in het ergste geval rekenen op een hartaanval. Om de consumenten tegen zichzelf te beschermen heeft de Nederlandse overheid besloten om het gebruik van efedra als voedingssupplement te verbieden. Producenten moesten dus uitkijken naar een vervangend middel om toch hun omzet op peil te houden. De bittere sinaasappel (Citrus aurantium) lijkt zo’n plant te zijn: wel de voordelen, maar niet de nadelen van efedra? Het lijkt weer eens te mooi om waar te zijn.

De bittere sinaasappel is oorspronkelijk afkomstig uit China, maar heeft zich geleidelijk in westelijke richting verspreid. In de klassieke oudheid was hij in Iran aangekomen en werd hij door Arabische handelaren over de toen bekende wereld verhandeld.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Citrus, is afgeleid van het Griekse woord kedromelon, dat ‘cederappel’ betekende. In dat woord is melon gelijksoortig aan het Latijnse woord malum (‘appel’) en wordt kedro gewoonlijk vertaald als ‘goddelijke roem’. De Romeinen vonden dat Griekse woord wat onuitspreekbaar en hebben het ingekort tot citrus. Het tweede deel, aurantium, komt uit het Latijn waar aurus ‘goud’ betekende. Samen kunnen de wetenschappelijke naam dus vertalen als ‘goddelijke goudappel’ en dat klopt precies met de oude Nederlandse naam ‘pomerans’ (pomme is ‘fruit’ en arancio is ‘goud’).

De bittere sinaasappel (of zure sinaasappel) wordt al eeuwenlang probleemloos gebruikt voor heerlijke marmelades en likeurs (de bekende Blue Curaçao). Maar, zoals gezegd, wordt de bittere sinaasappel tegenwoordig ook ingezet als middel om snel gewicht te verliezen. Dat het écht werkt komt doordat de zure sinaasappel een aantal gevaarlijke stoffen met zich meedraagt. Het bevat de amfetamine metabolieten N-methyltyramine, octopamine en synephrine. Dat zijn stoffen die chemisch gezien gelijk zijn aan efedrine. Dus ook de werkzame stoffen van de bittere sinaasappel werken doordat je bloedvaten vernauwen, je bloeddruk verhogen en je hartslag versnelt. Artsen melden ondertussen wereldwijd alweer gevallen van hartritmestoornissen, hartaanvallen, angina pectoris (een drukkend gevoel of pijn midden op de borst dat ontstaat doordat je hartspier onvoldoende bloed krijgt) en ischemische colitis (een ontsteking van de dikke darm, die ontstaat doordat deze onvoldoende zuurstof krijgt).

In traditionele Chinese medicijnen wordt de bittere sinaasappel gebruikt tegen verlies van eetlust, bij verkoudheid en om gewicht te verliezen. Uitwendig gebruiken de Chinezen het nog steeds om schimmelinfecties te bestrijden.

Toch vreemd dat nog steeds zoveel mensen met overgewicht geloven in een quick fix. Het enige dat immers werkt is minder eten en meer bewegen.

[Fred de Vries]

Deel 123: Beenbreek

2010-07-09T05:59:00.000-07:00

De beenbreek (Narthecium ossifragum) behoort tot de leliefamilie, maar is daarin een vreemde eend in de bijt omdat de beenbreek het liefst groeit op een blijvend natte bodem of op watervasthoudend veen. Door de voortdurende ontginning van ons land en het kunstmatig verhogen of verlagen van het grondwaterpeil is de steenbreek in Nederland zo zeldzaam geworden dat hij door ijverige ambtenaren als officieel beschermd is aangemerkt.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Narthecium, wordt gewoonlijk gezien als een Latijns woord dat ‘kleine (pillen)doos’ zou betekenen. Soms lees je dat men gelooft dat het uit het Grieks zou moeten stammen, waar narthekion zoiets als ‘klein lattenwerk’ (om boontjes tegenop te laten groeien) zou betekenen. Beide verklaringen zijn absolute onzin. De enig juiste verklaring is dat bij het woord op zijn weg door de geschiedenis een omdraaiing heeft plaatsgevonden en ooit anthericum (‘rechtopstaande stengel’) moet zijn geweest. De oervorm daarvan was het Griekse woord ather (‘stengel’, ‘stekel’). Het tweede deel, ossifragum, is wat eenvoudiger te verklaren en het is een samentrekking van os (‘been’ of ‘bot’) en frago (‘breken’). Dat laatste is een broertje van het huidige woord ‘fractuur’. Samen betekent het dus ‘beenbreek’.

Vaak wordt gedacht dat de naam beenbreek zou kunnen wijzen op een oud gebruik van die plant als geneeskundig kruid, maar als andere mogelijkheid wordt genoemd dat het vee broze botten krijgt wanneer het teveel van die plant eet. Voor dat laatste wordt soms ietwat luchthartig gemeld dat de beenbreek gewoonlijk groeit op hele schrale en vochtige grond met weinig voedingsstoffen. Daardoor zullen schapen ook sneller last hebben van broze botten.

Maar het zit toch iets anders omdat beenbreek vervelende stofjes bevat, die men steroidal saponinen heeft genoemd. Vee dat teveel beenbreek binnenkrijgt krijgt last van beschadigingen aan de lever. Daardoor komt er teveel phylloerythrine in het bloed. Die stof wordt gevormd bij de afbraak van de groene bladkleurstof chlorofyl door de micro-organismen in de maag. Normaal wordt deze stof met de gal uitgescheiden, maar door de leverstoornis komt er teveel phylloerythrine in het bloed en dus ook in de huid. Daardoor kan de huid veel minder goed tegen zonlicht en ontstaat een soort permanente zonnebrand of fotodermatitis.

Vooral op vochtige weilanden in Groot Brittannië en Noorwegen zijn lammeren vaak het slachtoffer van het eten van de beenbreek. Maar ondertussen blijkt dat dit niet de enige problemen zijn die het eten van de beenbreek kan opleveren. In Noorwegen en Ierland is gebleken dat het eten van beenbreek ook schadelijk is voor de nieren. Deze gezondheidsproblemen hebben een officiële naam gekregen: de ziekte van Alveld ('elf-vuur') en het verklaart hoe de Noren vroeger over de oorzaak van de ziekte dachten.

[Fred de Vries]

Deel 122: Dieffenbachia

2010-07-03T03:37:00.000-07:00

Als er één plant is die zich goed aan onze huiskamers heeft aangepast dan is het wel de Dieffenbachia (Dieffenbachia seguine). Van nature komt deze soort voor in tropische gebieden van Midden- en Zuid-Amerika. De decoratieve bladeren zijn gewoonlijk donkergroen, lichtgroen gestreept of gevlekt en tot wel 45 centimeter groot.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Dieffenbachia, eert de hoofdtuinier van de keizerlijke tuin van slot Schönbrunn in Oostenrijk, Joseph Dieffenbach (1796-1863). Eén van zijn opvolgers, Heinrich Wilhelm Schott (1794-1865), vond het een goed idee om een heel geslacht van planten naar hem te noemen. Het tweede deel, seguine, wordt in sommige boeken verklaard als zijnde een verbastering van ‘uit China’. Dat is natuurlijk onzin omdat het plantengeslacht uit de Amerika’s komen. Een mogelijke verklaring is dat het afkomstig is van het Franse woord seguin, dat zelf weer uit het Germaans komt: sig is ‘overwinning’ en dus een broertje van ons woord ‘zege’, en win is ‘vriend’. Samen moet je het dus lezen als ‘vriend van de overwinnaar’.

Alle dieffenbachia’s hebben als verdedigingswapen tegen vraatschade minuscule op naalden lijkende kristallen van calcium-oxalaat, die men rafiden heeft genoemd. De plant heeft aan de oppervlakte speciale cellen, die in staat zijn om die naalden bij aanraking weg te schieten. Als cadeautje krijg je er dan ook nog wat oxaalzuur bij. Deze naalden dringen door het zachte weefsel van de mond en keel wanneer de plant wordt gegeten. De concentratie van deze rafiden varieert behoorlijk en dat heeft te maken met de soort dieffenbachia, de standplaats en al die andere zaken die de natuur zo onvoorspelbaar maken.

De calcium-oxalaat naalden en het oxaalzuur veroorzaken dus zowel mechanische als chemische verwondingen, die resulteren in een ontzettend pijnlijk gevoel van branderigheid en ontsteking van de mond en keel plus een enorme speekselproductie. In ernstige gevallen zullen de keel en mond zo opzwellen dat er een tijdelijk verlies van spraak kan optreden. Dat kan zelfs resulteren in een verstikking, die in zeldzame gevallen fataal is afgelopen. Even in je oog wrijven in ook niet handig omdat het hoornvlies beschadigd kan worden. Als gevolg van de aanwezige asparigine, een enzym, wordt de allergische reactie in stand gehouden. Op de huid kan een behoorlijk ernstige dermatitis optreden. Misselijkheid, overgeven en diarree zijn bijkomende symptomen als gevolg van de aanwezigheid van pyrrolizidine alkaloïden. De gezondheidsproblemen kunnen wel een week aanhouden.

De mens zal de mens niet zijn als hij niet een nuttig doel had gevonden voor de gevaarlijke kanten van de dieffenbachia: de plant werd ooit gebruikt als middel om onwillige slaven te martelen.

[Fred de Vries]

Deel 121: Adelaarsvaren

2010-06-25T07:30:00.000-07:00

De grootste en meest voorkomende varen in onze flora is de adelaarsvaren (Pteridium aquilinum). Het is een zichzelf agressief verspreidende varen, die grote gebieden kan bedekken en zich door zijn uitgebreide wortelstelsel maar lastig laat verwijderen. Nadat de bladeren van de adelaarsvaren eerst in de zomer al het licht hebben onderschept, vergaan ze in de winter maar heel langzaam tot een voedselarm en voor veel andere planten giftig bodembestandeel. Jonge boompjes kunnen hierin niet ontkiemen.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Pteridium, is afkomstig uit het Grieks. De van oorsprong Oostenrijkse arts en professor in de biologie aan de universiteit van het Italiaanse Pavia, Giovanni Antonio Scopoli (1723-1788), noemde de hele plantenfamilie pteridon, dat zoiets als ‘kleine varen’ betekende want pteris was ‘varen’. Maar zo eenvoudig is het dus niet want uiteindelijk is het woord weer afkomstig van pteron dat in het Grieks ‘vleugel’ of ‘veer’ betekende. Het tweede deel, aquilinum, is terug te voeren op het Latijn waar aquila een ‘adelaar’ betekende. Uit de naamgeving blijkt dus duidelijk dat alle familieleden van de varen kennelijk bladeren hebben die aan vleugels van een adelaar doen denken.

De adelaarsvaren is giftig, behoorlijk giftig zelfs. Hij bevat een aantal toxische bestanddelen die zeer waarschijnlijk in de hele plant aanwezig zijn. Deze bestanddelen zijn prunasine, een cyanogenische glycoside die op je hart zal inwerken, thiaminase, een enzym dat kan zorgen voor potentieel fataal aflopende vitamine B1-tekorten, en ptaquiloside, een kankerverwekkend en mutageen sesquiterpene glycoside. Die ptaquiloside is ook verantwoordelijk voor een aandoening in vee die men thrombocytopenia heeft genoemd en die wordt gekarakteriseerd door veel te weinig bloedplaatjes (thrombocyten) in het bloed. Die zijn beslist nodig om het bloed te laten stollen. Het leidt dus tot niet te stelpen bloedingen in alle delen van het lichaam. Bij mensen zullen de gevolgen wel niet veel anders zijn.

Omdat de adelaarsvaren zich nogal uitbundig kan verspreiden heeft grazend vee uiteraard de grootste kans op vergiftigingsverschijnselen, die zich zullen uiten in koorts, lethargie (lusteloosheid) en bloedingen. Dierstudies hebben ook aangetoond dat het eten van grotere hoeveelheden kan leiden tot darm- en blaastumoren. Nu wordt het in Japan als een delicatesse gezien om jonge scheuten van de adelaarsvaren te eten en ondertussen wordt door onderzoekers sterk vermoed dat het enorm hoge aantal gevallen van maagkanker, die in Japan voorkomen, te maken hebben met de gewoonte om adelaarsvaren te consumeren. Maar let op: ook het drinken van melk van koeien, die zich te goed hebben gedaan aan zo’n varen, kan voor mensen al gezondheidsproblemen opleveren.

[Fred de Vries]

VWA vernietigt rucola-sla

2010-06-23T03:30:00.000-07:00

De Voedsel en Waren Autoriteit (VWA) heeft een partij Britse rucola laten vernietigen omdat daarin het giftige kruiskruid was aangetroffen.

De vondst van klein kruiskruid (Senecio vulgaris) werd door een importeur gemeld aan de waakhond. Van de partij zijn 18 zakjes teruggeroepen. De rest is al geconsumeerd.

Een nieuwere zending van de Britse telers bleek ook 'besmet' en is vernietigd. Het eten van kruiskruid kan behoorlijk negatieve gezondheidseffecten opleveren, onder meer aan de lever. Vorig jaar stortte de afzet van rucola in Duitsland in nadat in zakjes rucola-salade kruiskruid was aangetroffen. Supermarkten haalden het product uit de schappen om risico te voorkomen.

Mijn vooruitziende column over het giftige klein kruiskruid is hier te vinden.

[Fred de Vries]

Deel 120: Hondsdraf

2010-06-18T11:56:00.000-07:00

Een wat vreemde kostganger in onze natuur is de hondsdraf (Glechoma hederacea). Normaal is het een lage, altijdgroene, vaak paars aanlopende lentebloeier, maar hij zoekt soms ook wel de hoogte doordat hij een epifiet is die in bomen klimt. Epifieten zijn (in tegenstelling tot parasieten) planten die op andere planten groeien zonder hieraan voedsel te onttrekken. De hondsdraf verspreidt een sterke, kruidige netelgeur. Toch is hij familie van de muntachtigen.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Glechoma, komt in eerste instantie van het Griekse woord glechom, dat ‘munt’ of ‘thijm’ betekende. Met glechon werd dus ooit een andere plant aangeduid, de polei (Mentha pulegium). Dieper en dieper gravend komen we uiteindelijk bij de Griekse stamvorm gluku, dat ‘zoete (wijn)’ betekende en dus iets zei over het gebruik van die muntachtige. Het tweede deel, hederacea, betekent ‘zoals een klimop’ omdat de hondsdraf op vrijwel dezelfde manier woekerend groeit. De Nederlandse naam ‘hondsdraf’ is een combinatiewoord van het oeroude Saksische woord gund dat 'wond' of 'ontsteking' betekende en dat we al eerder waren tegengekomen bij de hondspeterselie, terwijl het tweede deel 'draf’ zijn oorsprong heeft in het oud-Nederlandse woord reve (‘rank’) dat zelf weer geleend is uit het Latijn (repere is ‘kruipen’). Samen is dat dus ‘wondrank’.

Voordat hop als bittermaker en conserveermiddel in bier werd toegepast werd soms ook hondsdraf voor dat doel gebruikt. Dat het als een conserveermiddel werd gezien betekent al dat ziekmakende organismen maar slecht tegen hondsdraf konden. Het werd ingezet als vochtafdrijver, tegen oogontstekingen, indigestie, maar vooral als middeltje tegen allerlei huidproblemen zoals zweren, jeuk en zwellingen. Ook stond het goed bekend als remedie tegen longproblemen, zoals aanhoudend hoesten, bronchitis en tuberculose.

De werkzame stoffen zijn de bitterstof glechomine, looistoffen en een etherische olie. Die etherische olie bevat ook pulegone, een chemisch goedje waarvan bekend is dat het je lever beslist geen goed doet en bovendien een abortus kan veroorzaken. Als je verder weet dat er nogal wat berichten zijn dat vee het leven liet nadat ze van hondsdraf hadden gegeten, weet je al dat het een plant is waarvoor je moet uitkijken. Alleen bij therapeuten, die zich bezighouden met homeopathie en de volksgeneeskunst, wordt hondsdraf nog wel eens aan goedgelovige patiënten voorgeschreven.

Toch is de etherische olie maar eens verder ontleed door wetenschappers. Het blijkt dat er ook ursolisch zuur in verborgen zit en daarvan wordt nu gedacht dat het antivirale eigenschappen heeft tegen het Epstein-Barr virus. Dat is een herpesvirus dat kwalen als de ziekte van Pfeiffer doet ontstaan. Tot op heden is er geen enkele behandeling tegen dit virus.

[Fred de Vries]

Deel 119: Wisselbloem

2010-06-13T04:41:00.000-07:00

De meeste deskundigen menen dat de wisselbloem (Lantana camara) thuishoort in Mexico en Afrika, maar ook in de tropische gebieden van Azië voelt hij zich erg op zijn gemak. De wisselbloem is een struik met geel, oranje, paars of violet gekleurde bloemen. Ook heeft hij bladeren die bijzonder onplezierig geuren wanneer ze gekneusd worden. Omdat hij zich het beste thuis voelt in tropische gebieden is het in Nederland verstandig om hem als kuipplant te houden omdat hij slecht tegen koude zeewind en vorst kan.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Lantana, komt uit het Grieks waar lanthano zoiets als ‘zich schuilhouden’ betekent en dat waarschijnlijk op de kleine bloemetjes slaat. Taalkundigen houden u het liefst voor dat lantana van het Latijnse woord lentus (licht, flexibel) afstamt omdat het dat beter in de geschiedenis past. De Romeinse dichter Virgilius (70-19 vC) noemde ooit een plant lenta viburnum. Die plant heet nu Viburnum lantana (wollige sneeuwbal). Later heeft men dat lantana gebruikt voor een heel geslacht uit de ijzerhardfamilie (Verbenaceae). Het tweede deel, camara, betekent ‘vruchtblad’.

De groene onrijpe vruchten zijn het meest gevaarlijk. De giftige stof is waarschijnlijk lantadene A, een fototoxisch triterpeen, die geactiveerd wordt door zonlicht. Ook aanwezig is verbascoside, een remmer van het eiwit kanase. Het rijpe fruit is kennelijk niet giftig, maar de bladeren en groene bessen zijn zelfs in relatief kleine hoeveelheden al dodelijk voor dieren. Als je van plan ben om deze aantrekkelijk uitziende plant in je tuin neer te zetten, zou je vooraf al moeten besluiten om alle bloemen te verwijderen wanneer deze uitgebloeid raken want daardoor ontstaan geen besjes. Deze bessen hebben al menig kind het leven gekost omdat ze er zo leuk uitzien. In de zuidelijke staten van de USA is de wisselbloem zelfs de belangrijkste oorzaak van vergiftigingen.

Vergiftigingssymptomen kunnen tot zes uur na opeten pas zichtbaar worden wat het lastig maakt om uit te zoeken wat je kind heeft opgegeten. Die symptomen zijn een gevoel van zwakheid en lethargie, diarree of constipatie, verlies van eetlust, problemen met lopen, afwijkingen in het zien, en in ernstige gevallen de dood. Chronische vergiftigingsverschijnselen leveren oedeem op, een probleem waarbij je grote hoeveelheden vocht in de weefsels vasthoudt.

In zijn thuisland Mexico wordt de wisselplant gebruikt als remedie tegen slangenbeten, het eten van gekneusde bladeren zouden werken tegen maagpijn en een smeersel als middel tegen reumatiek. Opmerkelijk is dat in Maleisië en Indonesië de plant op vrijwel dezelfde manier wordt ingezet. Een afkooksel wordt op de Bahamas als drank of bad gebruikt tegen mazelen.

[Fred de Vries]

Deel 118: Stijve ogentroost

2010-06-05T02:11:00.000-07:00

De stijve ogentroost (Euphrasia stricta) is een halfparasiet, die wel bladgroen bezit, maar ook met zijn zuigwortels water en zouten aan de wortels van kruiden en grassen onttrekt. Het is een in Nederland zeer zeldzame beschermde eenjarige plant. De stijve ogentroost heeft witte buisvormige bloemen met een gele keelvlek en paarsige aderen in de boven- en onderlip.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Euphrasia, vernoemt één van de Griekse Gratiën. Dat waren zusjes en dochters van Zeus met de namen Euphrosyne (‘blijheid’), Aglaea (‘glans’) en Thalia (‘bloei’). De naam Euphrosyne komt weer van het oudere euphrosynos dat zoiets als ’blijdschap’ betekende. Het tweede deel, stricta, komt uit het Latijn en betekende ‘stijf’ of ‘stram’. Ook in Nederland kennen we het woord ‘strikt’ (als in strikte naleving van de wet) dat dezelfde betekenis heeft.

De stengels van de bloeiende ogentroost zouden ontstekingsremmende en bacterieremmende, samentrekkende en verzachtende stoffen bevatten. Die stoffen zouden vooral werkzaam zijn op de tere huid rond de ogen en de slijmvliezen. Daarom werd de plant al vanaf de Middeleeuwen door lichtgelovige mensen gebruikt voor kompressen en als oogwater bij geïrriteerde en branderige ogen.

Dat juist in de duistere 14de eeuw de stijve ogentroost plots in de medische schijnwerpers kwam had te maken met de zogenaamde signatuurleer. Volgens dat bijgeloof dacht men dat bepaalde uiterlijke kenmerken van een plant, die leken op delen van het menselijk lichaam, aanwijzingen gaven dat ze voor de behandeling van klachten van precies dat deel gebruikt konden worden. De stijve ogentroost had paarsige aderen op de bloembladeren en die aderen leken op een ontstoken oog.

In de stijve ogentroost worden in kleine hoeveelheden wel enkele werkzame stoffen aangetroffen, zoals de iridoïde glycosiden aucuboside (aucubine) en ixoroside. Beiden werken inderdaad in lichte mate ontstekingsremmend omdat ze bedoeld zijn als verdediging tegen vraatschade en plagen. Voor mensen smaken deze stoffen behoorlijk bitter.

Er zijn ondertussen wat wetenschappelijke onderzoeken verricht om te kijken of de stijve ogentroost mogelijk toch werkzaam was bij oogproblemen. Een écht dubbelblind onderzoek werd verricht tijdens een epidemie van virale conjunctivitis (bindvliesontsteking in het oog). Bijna 1000 mensen kregen óf wat druppeltjes met ogentroost óf een placebo en het resultaat was dat er achteraf geen enkel verschil bleek te zijn tussen beide groepen.

Maar als het niet werkt, zo zult u zich nu afvragen, waarom staat de stijve ogentroost dan tussen de gevaarlijke planten? Omdat blijkt dat het water waarin de stijve ogentroost is opgelost de neiging heeft niet altijd steriel te blijven. Met als gevolg een nieuwe oogontsteking.

[Fred de Vries]

Deel 117: Vuurwerkplant

2010-05-28T03:10:00.000-07:00

We hebben de vuurwerkplant (Dictamnus albus) ofwel het essenkruid wat uit het oog verloren. Vroeger, heel vroeger werd hij namelijk als een bijzondere plant gezien. Botanisch gezien behoort hij tot de familie van de wijnruit, maar is de enige van zijn soort. De vuurwerkplant komt van oorsprong uit de zuidelijke streken van Europa en Azië.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Dictamnus, is wat lastig te verklaren. Dictynna was een Griekse zeegodin, maar het Griekse woord diktyon betekende ook ‘(vis)net’ en dat woord had weer zijn oorsprong in dikein dat ‘werpen’ betekende. Als de vrucht rijp is, barst deze open en worden de twee zaden weggeworpen. Het tweede deel, albus, beschrijft zijn witte bloemen.

De plant bevat een grote hoeveelheid brandbare etherische oliën, waaronder bergapteen, fraxinellon, thymolmethylether, pineen, anethol, estragol, myrceen limoneen en cineol. De plant bevat zoveel etherische oliën dat deze in sporadische gevallen in droge hete periodes zelfs spontaan kan ontbranden waardoor er vlammetjes rond de plant branden. Vandaar natuurlijk ook zijn Nederlandse naam van vuurwerkplant, maar ook is het daardoor een kandidaat voor het brandend braambos uit de bijbel.

De aanwezige limoneen is ook de olie die citrusvruchten hun kenmerkende geur geven en het is dan ook niet verwonderlijk dat de vuurwerkplant naar citroen met een hint van vanille geurt. Maar ondanks de heerlijke geur, zou ik hem maar niet proberen te eten want de hele plant is scherp bitter en oneetbaar. Want er worden ook een aantal giftige alkaloïden in die vuurwerkplant aangetroffen, zoals skimmianine, fagrine en dictamine.

Ooit kwam de vuurwerkplant veel in kruidentuinen voor. Hij had de reputatie om eetlustopwekkend, koortsverlagend en bacteriedodend te zijn. Het zou wondrot tegengaan en helpen bij de bestrijden van aanhoudende koortsaanvallen. Nu zijn wondrot en koorts vaak het gevolg van allerlei bacteriële infecties en van allerlei etherische oliën is wel bekend dat ze in meer of mindere mate bacteriedodend zijn, maar dat werkt natuurlijk alleen op of aan het lichaam. In het lichaam is het een heel ander verhaal. We moesten wachten tot Alexander Fleming in 1928 ontdekte dat bepaalde schimmels, die hij penicilline noemde, bacteriën konden doden voordat we een echt effectief medicijn tegen bacteriële infecties hadden.

Maar voor die ontdekking moesten de mensen simpelweg roeien met de riemen die ze hadden en dus werd ook de vuurwerkplant driftig ingezet voor onbegrepen ziektebeelden als hysterie, pest en malaria.

Ondertussen is de vuurwerkplant vrijwel in de vergetelheid geraakt. Behalve in de boeken van Harry Potter, want daar wordt hij in Harry Potter and the Half-Blood Prince gebruikt als magische plant om littekens te voorkomen bij steek- of snijwonden.

[Fred de Vries]

Deel 116: Wegedoorn

2010-05-21T06:41:00.000-07:00

De wegedoorn (Rhamnus cathartica) is een middelhoge struik en zelden een kleine boom. Waar precies de grens tussen boom en struik ligt heeft niemand nog duidelijk kunnen maken. Waarschijnlijk zullen de zich met alles bemoeiende ambtenaren van de Europese Gemeenschap daar binnenkort wel wetgeving over gaan maken. Normaal lopen de twijgen van de wegedoorn in een slanke doorn uit. Aan weerszijden daarvan ontstaan jonge twijgen. Vandaar zijn Duitse naam Kreusdorn (‘Kruisdoorn’).

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Rhamnus, vernoemt de Griekse godin Nemesis. Die had ook de bijnaam van (godin van) Rhamnus omdat men in die plaats een heiligdom had voor haar had opgericht. Nemesis was de godin van de goddeloze vergelding en was daarin meedogenloos. Nee, deze keer vertelt die naam niets over de giftigheid omdat deze naam in de oudheid vaker werd gebruikt om doornachtige planten, struiken en bomen te benoemen. Het tweede deel, cathartica, is afkomstig van het Griekse woord katharsis dat ‘zuiveren’, ‘reinigen’ betekende. Vervolgens was katharos zoiets als ‘rein’ of ‘puur’. Het verklaart dat deze struik werd gebruikt als laxeermiddel om het lichaam te reinigen van allerhande ziekmakende stofjes.

De werkzame stof van de wegedoorn is hydroxymethylanthraquinone en dat is een voor je maag en darmen zeer irriterende stof. Bovendien is het een glycocide en daarvan is bekend dat ze op het hart inwerken. Ook kan het een dermatitis veroorzaken. Die allergische reactie is al vervelend als deze op je huid optreedt, maar nog vervelender is het als die intern allerhande negatieve effecten veroorzaakt.

Vroeger aten volwassenen voor het ontbijt op de nuchtere maag een stuk of 10,12 besjes en die paar besjes zorgden al voor de gewenste leegloop van de darmen. Neem je ietsjes teveel van de wegedoorn in dan kun je rekenen op veel meer dan de verwachte laxerende werking want een overdosering levert extreme vormen op. De symptomen van vergiftiging van de wegedoorn zijn misselijkheid, overgeven, maag- en darmkrampen en ernstige diarree. Zoals verwacht wordt de wegedoorn in de moderne medicijnkast niet meer aangetroffen.

Bovendien, zo blijkt uit recent wetenschappelijk onderzoek, heeft het eten van de besjes ook een behoorlijk nadelig effect op de lever. Die schijnt dat wegedoorngif maar moeilijk te kunnen verwerken. Daardoor hoopt het gif zich op, beschadigt het leverweefsel en zorgt vervolgens voor littekenweefsel. Dit ziektebeeld staat bekend als levercirrose en is op zijn beurt weer een voorbode van leverkanker. Bij een slecht werkende lever komen de giftige stoffen weer in het lichaam terecht. Hierdoor worden de hersenen aangetast, je wordt suf en raakt in een coma.

[Fred de Vries]

Deel 115: Witte nieswortel

2010-05-14T08:38:00.000-07:00

De witte nieswortel (Veratrum album) is een forse plant met geelgroene tot witachtige bloemen. In de Alpen komt hij vrij algemeen in het wild voor, terwijl hij in ons land soms in tuinen wordt aangeplant. Het is een direct familielid van het nieskruid (Helleborus spp) en dat is dan ook de reden dat hij soms wit nieskruid wordt genoemd of – in Engelstalige landen – false Hellebore. Het is één van de giftigste planten in Europa en het is maar goed dat hij tegenwoordig niet meer voor allerlei kwalen wordt gebruikt.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Veratrum, is een combinatiewoord uit het Latijn: vere (‘echt’) en atrum (‘donker’) en duidt dan op de bijna zwarte wortel. Het tweede deel, album, komt van het Latijnse woord albus dat ‘wit’ betekent. Vandaar natuurlijk ook dat professor Dumbledore uit de boeken van Harry Potter de voornaam Albus draagt: hij heeft een lange witte baard.

Alle delen van de plant zijn dodelijk giftig als gevolg van de aanwezigheid van een aantal alkaloiden, zoals protoveratrine A en B, germerine, vertatridine en veratrine (ook wel cevadine genoemd). De protoveratrines veroorzaken een extreme verlaging van je bloeddruk en van je hartslag. De wortel heeft een pijnstillende werking, werkt als een effectieve wormenkuur, werkt als extreem laxeermiddel, zorgt voor ernstige misselijkheid en overgeven, werkt ietwat hypnotisch en, zoals de naam al aangeeft, je moet er vreselijk van niezen.

Natuurlijk werd de witte nieswortel voor medische doeleinden toegepast, maar die waren vrijwel allemaal voor uitwendige klachten. Het werd soms gebruikt als een lokaal werkende pijnstiller, maar zelfs dat is niet zonder gevaar omdat de gifstoffen via de geschaafde huid gemakkelijk de bloedbaan kunnen binnendringen.

De gedroogde en tot poeder vermalen wortel bevat ook pyrethrines die nog steeds worden gebruikt als insecticide en als middel tegen luizen en ander kruipend ongedierte.

In 1983 werd een partij niespoeders vanuit het toenmalige Oost-Duitsland aan een aantal Scandinavische landen geleverd. Dat niespoeder bevatte de verpulverde wortel van de witte nieswortel en het gebruik daarvan zorgde ervoor dat een zevental mensen met ernstige vergiftigingsverschijnselen in het ziekenhuis moest worden opgenomen. Geen wonder dat het gebruik daar nu wettelijk verboden is.

Als je het bovenstaande hebt gelezen zul je in het vervolg waarschijnlijk met een grote boog om de witte nieswortel willen heenlopen. Homeopaten doen dat niet, die geloven dat een superverdund aftreksel in alcohol wel moet werken tegen bijvoorbeeld cholera. Da’s lastig te verklaren want cholera is een infectieziekte en wordt gekenmerkt door ernstige diarree en uitdroging. Een paar druppels alcohol zullen daartegen echt niet helpen.

[Fred de Vries]

Deel 114: Efedra

2010-05-07T06:51:00.000-07:00

Efedra (Ephedra sinica) wordt al eeuwenlang toegepast in de Chinese traditionele plantengeneeskunde. Daar wordt het gebruikt voor de behandeling van zaken als astma en hooikoorts. In westerse landen werd die efedra vaak toegepast in vermageringscapsules. Totdat het gebruik verboden werd. Waarom dat was zullen we hieronder gaan lezen.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Ephedra, werd door Carl (von) Linné (Linnaeus) verzonnen uit het Griekse woord ephedra dat letterlijk ‘zittend op’ betekende. Het is een combinatiewoord van epi (‘op’) en hedra (‘zetel’). Die naam probeerde de groeiwijze te verklaren waarbij de stengeldelen bijna als bamboe op elkaar zitten. Het tweede deel, sinica, betekent ‘(afkomstig) uit China’. In het Chinees wordt de plant má huáng genoemd wat ’gele hennep’ betekent want dàmá is ‘hennep’ en huángsè is ‘geel’. Om duidelijk te maken over welke soort we het hebben zullen we vanaf nu spreken over de Chinese efedra.

De ephedra komt namelijk zowel in oude wereld (Azië en Europa) en de nieuwe wereld (Noord en Zuid Amerika) voor, maar er is een groot verschil: de variëteiten in de nieuwe wereld bevatten niet of nauwelijks werkzame stoffen. En om die werkzame stofjes gaat het natuurlijk bij de geneeskunde en zijn uitwassen.

In dit geval zijn het de alkaloïden efedrine en pseudo-efedrine. De Chinese efedra bevat wel 1 tot 3 procent van zijn droog gewicht aan alkaloïden en da’s behoorlijk veel. Bovendien zorgt de natuur ook nog eens voor onvoorspelbare afwijkingen en dus ligt het gevaar alweer snel op de loer. Efedrine is een stimulant die meer noradrenaline en adrenaline in het lichaam pompt en dus lichaamlichaamsreacties nabootst die optreden in momenten van gevaar. Bovendien werkt het vaatvernauwend. Daardoor wordt de bloeddruk verhoogd (er kan immers minder bloed door je aderen) en de hartslag neemt toe (je hart moet meer moeite doen om dat bloed door je aderen te pompen). Die stimulerende werking was ook erg handig als je onverantwoordelijk snel wilde afvallen. Als alles in je lichaam in een hogere versnelling werkt, verbruikt je meer calorieën en verlies je snel overtollig gewicht.

Het vervelende was echter dat die versnelde hartslag nog wel eens kon leiden tot een ongewenste hartaanval met een behoorlijk aantal dodelijke slachtoffers als noodlottig gevolg. Nu kan het zijn dat je de kans op zo’n hartaanval op de koop toe neemt om er maar zomerslank uit te zien, maar het is beslist niet de enige bijwerking die het gebruik van efedra kan opleveren. Ik noem hier slechts enkele: ernstige huidaandoeningen, jeuk, irritatie, nerveuze gevoelens, duizeligheid, trillingen van de handen, hoofdpijnen, slapeloosheid, overvloedige transpiratie, overgeven en een temperatuurshuishouding die zo in de war raakt dat je oververhit kan raken.

Misschien moeten we toch maar wat meer luisteren naar de adviezen van Sonja Bakker.

[Fred de Vries]

Deel 113: Japanse steranijs

2010-04-30T01:09:00.000-07:00

"What's in a name? That which we call a rose - By any other name would smell as sweet.", zo sprak Juliet liefdevol over haar Romeo in het toneelstuk van William Shakespeare. In het Nederlands zou je kunnen zeggen dat het niet uitmaakt hoe je een roos noemt want hij blijft precies zo lekker ruiken. Welnu, het maakt soms wel degelijk verschil zoals we hieronder zullen ontdekken. Je moet in veel gevallen precies omschrijven met welke plant je te maken hebt want anders kan het soms behoorlijk fout gaan.

Chinese steranijs (Illicium verum) is de gedroogde vrucht van een in Azië groeiende boom of struik. Die steranijs ruikt en smaakt zo sterk als gevolg van het feit dat het tot wel 10% anethol, een etherische olie, kan bevatten. Als specerij is het zeer gewild en het is onderdeel van de beroemde Chinese fice-spice powder en van de Indiase garam massala.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Illicium, is van Latijnse afkomst: illicere betekent ‘(aan)lokken’ en het verwoordde de heerlijke geur. Het tweede deel, verum, is ook al een Latijns woord en betekent ‘waar’ of ‘echt’.

Maar de Chinese steranijs heeft ook een kwaadaardig broertje in de persoon van de Japanse steranijs (Illicium anisatum). Uiterlijk is er zo weinig verschil dat zelfs afgestudeerde biologen het verschil niet kunnen zien. En als zij het niet weten, hoe moeten u en ik die beide varianten dan uit elkaar houden?

Misschien dat u gewend bent om af en toe een heerlijk kopje Sterrenmix te drinken. Op zich is dat geen enkel probleem wanneer u het pakje kruidenthee bij een grootwinkelbedrijf gekocht heeft. Koopt u uw kruidenthee echter in bij een enthousiaste amateur of kwakzalver dan loopt u mogelijk een behoorlijk gevaar. Dat werd nog niet zo lang geleden geïllustreerd toen een aantal mensen ernstig ziek werd na het drinken van hun Sterrenmix, waar per ongeluk geen Chinese steranijs in was verwerkt, maar Japanse steranijs.

Die verwisseling had vervelende gevolgen want Japanse steranijs bevat namelijk anisatine, een neurotoxine, dat verantwoordelijk was voor de bij de slachtoffers waargenomen gevoelens van algehele malaise, misselijkheid, braken, diarree, spiertrekkingen, hallucinaties en epileptische aanvallen. Die anisatine is zo extreem giftig dat het zelfs bij kleine hoeveelheden al tot de dood kan leiden als gevolg van een ademhalingsverlamming. In Japan wordt het om die reden als insecticide toegepast.

Voor de volledigheid nog even de oorsprong van het tweede deel van de wetenschappelijke naam van de Japanse steranijs, anisatum, en dus tevens de oorsprong van het Nederlandse woord ‘anijs’. Anison is afgeleid van het Griekse aneton (dille) en anetos betekent 'ontspannen', 'slap' of 'los'. Dat past precies bij de oorsprong van het woord 'dille' want dat stamt uit het oud-Noors. Dylle of dilla betekende 'kalmeren' of 'sussen'. Alles wijst op het oude gebruik van dille en anijs om kalmerend voor de maag te zijn.

[Fred de Vries]

Deel 112: Bilzekruid

2010-04-23T03:55:00.000-07:00

Het (zwart) bilzekruid (Hyoscyamus niger) is een van de gifstigste planten in onze vaderlandse flora. Hij is lid van de grote nachtschadefamilie (Solanaceae) en daarvan is bekend dat de meeste familieleden bol staan van de giftige en hallucinerende alkaloïden. Het bilzekruid is een bedwelmend riekende zomerbloeier. Zijn geur is de reden dat de Engelsen hem de ‘stinkende nachtschade’ hebben genoemd.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Hyoscyamus, is een combinatiewoord uit het Grieks: huos is ‘zwijn’ of ‘varken’ en kuamos is ‘boon’. Samen is dat dus ‘varkensboon’, naar het idee dat varkens de boontje zouden eten. Het tweede deel, niger, is uiteraard ‘zwart’. De oorsprong van het Nederlandse woord ‘bilzekruid’ is duister. Men vermoedt bilzekruid dat het al zo’n oud woord is dat het af zou kunnen stammen van de Keltische god Belenos, de zonnegod en in het bijzonder de genezende kracht van de (warmte van de) zon.

De hele plant is zeer giftig, vooral de wortel. Die giftigheid is het gevolg van de aanwezigheid van een aantal tropane alkaloïden waaronder scopolamine (hyocine), hyoscyamine en atropine. De effecten van inname van het bilzekruid zijn waanvoorstellingen, verwijde pupillen, rusteloosheid en een rode vlekkerige huid. Gemeld worden bovendien ook hartritmestoornissen, stuiptrekkingen, hevige krampen, gezwollen buik, overgeven, verhoogde bloeddruk, oververhitting, ataxie (een aandoening waarbij iemand de controle over al zijn spieren verliest) en coma. De dood als eindstation van deze vergiftiging is zeer zeker niet uit te sluiten.

Het bilzekruid werd vroeger veelvuldig gebruikt vanwege zijn hallucinerende en narcotiserende werking. De psycho-actieve eigenschappen zijn onder andere visuele hallucinaties en een gevoel van vliegen. Dat is dan ook de historische bron voor de legende dat heksen konden vliegen op hun bezemsteel: niemand heeft ze ooit daadwerkelijk zien vliegen, maar de heks (lees: kruidenvrouwtje) had zelf het gevoel gehad dat ze gevlogen had en toen ze dit aan haar omgeving vertelde vond die haar natuurlijk behoorlijk vreemd. In die tijd moest alles wat ‘vreemd’ was met wortel en tak worden uitgeroeid volgens de kerkvaders.

Toch worden ook tegenwoordig nog wel toepassingen gevonden voor de werkzame stoffen van bilzekruid. Het wordt gebruikt als middel tegen spasmen in de urineblaas of als middel tegen prikkelbare darm syndroom (PDS). Natuurlijk worden hiervoor zorgvuldig uit de plant gedestilleerde stofjes gebruikt want zou je de plant zelf gebruiken dan zou je misschien ook willen vliegen.

In een grijs verleden werd bilzekruid gebruikt als deel van een kruidenmensel dat aan sommige bieren werd toegevoegd als smaakmaker en om de houdbaarheid te verlengen. Dat kruidenmengsel, gruit genoemd, is later vervangen door het minder giftige hop.

[Fred de Vries]

Deel 111: Zomeralsem

2010-04-16T02:54:00.000-07:00

Nee, de zomeralsem (Artemisia annua) komt in Nederland in het wild nog niet voor. Zijn geboortegrond ligt in de gematigde zones van Azië. Het is een broertje van de al eerder beschreven alsem waar men in het verleden de zo beroemde groengekleurde alcoholische drank absint van maakte. Toch verdient de zomeralsem een plaats in deze serie over gevaarlijke planten, maar daarover later.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Artemisia, heeft zijn naam te danken aan de Griekse godin Artemis, de godin van de jacht en beschermer van het bos en kinderen. Graven we dieper dan geloven taalwetenschappers dat de oervorm van de naam Artemis òf als artemes (veilig) òf als artamos (een slager) kon worden geschreven. Dat weerspiegelt ook al de werking van een geneeskrachtig kruid: precies goed is veilig, terwijl teveel dodelijk kan zijn. Het tweede deel, annua, betekent ‘(een)jarig’.

Ooit werd de zomeralsem door Chinese artsen gebruikt als middel tegen koorts, maar dat gebruik was in onbruik geraakt tot het in 1970 werd herontdekt door de moderne wetenschap. Het bleek namelijk dat een werkzame stof in de zomeralsem, de artemisinine, wel eens gebruikt kon worden als geneesmiddel tegen malaria. Van malaria (mala is ‘slecht’ en aria is ‘lucht’) werd in Italië ooit gedacht dat het wel te maken moest hebben met de slechte luchtkwaliteit omdat de nabij Rome liggende moerassen nogal riekten. Ondertussen weten we dat malaria een ziekte is waarbij mensen worden geïnfecteerd met eencellige parasieten, die worden overgebracht door malariamuggen.

Malaria is geen leuke ziekte en kenmerkt zich door hevige en grillige koortsaanvallen, die gepaard gaan met koude rillingen, misselijkheid, braken, diarree, hoofdpijn en spierpijn. Gelukkig zijn er voor de behandeling van malaria een aantal geneesmiddelen beschikbaar. Minder gelukkig is dat de malariaparasiet door onoordeelkundig gebruik van die geneesmiddelen behoorlijk resistent geworden. Het gevolg daarvan is dat de meeste geneesmiddelen nauwelijks meer werkzaam zijn of dat je zulke paardenmiddelen moet gebruiken dat het middel soms erger lijkt dan de kwaal.

De zomeralsem wordt in Nederland in de botanische tuinen van De Kruidhof in Buitenpost gekweekt om een gewas te ontwikkelen waarin zoveel van de werkzame stof, de artemisinine, zit dat de teelt commercieel aantrekkelijk wordt voor mensen in minder kapitaalkrachtige landen. Wereldwijd is de teelt van de zomeralsem voorlopig nog ontoereikend want er zijn ontelbare potentiële patiënten. Met het drinken van maximaal één kop artemisiathee per week wordt al een aanzienlijke resistentie tegen de malariamuggen opgebouwd.

Bijwerkingen zijn er echter ook: de zomeralsem kan de menstruatie behoorlijk beïnvloeden. Waarschijnlijk is het in China ooit in gebruik geweest als een soort morning-afterpil.

[Fred de Vries]

Deel 110: Kaneel

2010-04-10T02:31:00.001-07:00

De specerij kaneel is de gedroogde bast van een altijdgroene boom, die behoort tot de laurierfamilie, de kaneelboom (Cinnamomum zeylanicum). Die boom komt oorspronkelijk voor in de warmere regionen van Azië, maar wordt tegenwoordig overal in de tropen aangeplant. In zuidelijk China wordt een broertje, de Cinnamomum cassia, gebruikt om kaneel van te maken. Kaneel wordt verkregen door de buitenbast van takken af te schrapen en vervolgens de takken te mishandelen waardoor de binnenbast los komt. De gedroogde binnenbast, krult op en dát is onze kaneel.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Cinnamomum, heeft natuurlijk dezelfde oorsprong als het Engelse woord voor kaneel cinnamon. Omdat kaneel al sinds onheugelijke tijden door Arabische handelaren vanuit Azië werd aangevoerd, heeft ook de naam een soortgelijke lange reis achter de rug: de oude Grieken leenden hun woord kinnamomum van het oude Hebreeuwse woord kinamom en het Aramese qunimom. Uiteindelijk zou het van verwant zijn aan het hedendaagse Indonesische kaya manis (‘zoet hout’). Het tweede deel, zeylanicum, is het verlatijnste woord voor Ceylon, het huidige Sri Lanka. Cassia, de soortnaam van zijn broertje, is afkomstig van het Griekse kasia, van het Hebreeuwse q'tsi-ah en qatsa, dat ‘afkappen, afstrippen (van de bast)’ heeft betekend.

De meeste mensen vinden de geur en smaak van kaneel heerlijk. Zijn in alles doordringende geur en smaak heeft het te danken aan een aromatische essentiële olie met de naam cinnamaldehyde. Andere belangrijke stofjes in de kaneel en dus ook kaneelolie zijn ethyl cinnamaat, anethole en eugenol.

Er is wel gesuggereerd dat kaneel een uitstekende insectenverdrijver zou zijn en kaneel(blad)olie is inderdaad uiterst effectief om larven van muskieten te vernietigen. De oplettende lezer zal op dit moment opmerken dat, als kaneelolie larven van muskieten kan doden dat die kaneel toch ook wat ongezonde trekjes moet hebben. Nou, die oplettende lezer heeft gelijk.

De aanwezige eugenol is hepatotoxisch en dat betekent dat het schadelijk is voor de lever. De gevolgen zijn verder bloed in de urine, stuiptrekkingen, diarree, misselijkheid, bewusteloosheid, duizeligheid en een versnelde hartslag. Nu hebben we mazzel dat die eugenol zich voornamelijk in het blad verstopt en dus is een overdosis niet zo heel waarschijnlijk. Voor de rest wordt kaneel traditioneel ingezet tegen kiespijn, hoesten en verkoudheid en, uiteraard in kleine hoeveelheden, tegen diarree en koliek.

Hoewel nog heel wat aanvullend wetenschappelijk onderzoek nodig is lijkt het er op dat kaneel wel eens zou kunnen werken bij de behandeling van diabetes II. Het werkt namelijk bloedsuikerspiegelverlagend en helpt om het niveau van de glucose na het eten te verlagen.

[Fred de Vries]

Deel 109: Smeerwortel

2010-04-02T02:43:00.001-07:00

Vroeger was alles beter, zo verzuchten mensen vaak als de jaren voorbij zijn gevlogen. Maar wat dan precies zoveel beter was als nu wordt nooit helemaal duidelijk. Misschien dat het leven minder jachtig was en meer overzichtelijk. Een naam als gewone smeerwortel (Symphytum officinale) voldoet aan die zucht naar overzichtelijkheid: het is een plant waarvan de wortel van oudsher gebruikt werd en wordt in smeerseltjes.

Het eerste deel van de wetenschappelijke naam, symphytum, is uiteindelijk een combinatiewoord uit het Grieks: ‘sun’ is ‘samen’ en ‘phuein’ is ‘groeien’. Samen wordt dat dus ‘samengroeien’ of ‘vergroeien’ en dat vertelt ons direct dat de smeerwortel werd gebruikt bij de genezing van botbreuken. Het tweede deel, officinale, verklaart dat deze plant bij de Romeinen in een apotheek werd verkocht. Het woord ‘apotheek’ zelf komt van het Latijnse woord ‘apotheca’ dat ‘warenhuis’ betekende, terwijl ‘officinale’ afkomstig is van ‘officium’ dat meer iets van ‘dienstverlenen’ betekende.

De smeerwortel bevat allantoïne dat nog steeds gebruikt wordt in smeersels tegen psoriasis en andere huidproblemen. De antieke Grieken en Romeinen gebruikten het echter voornamelijk als een papje voor de ontsmetting van wonden en als een soort gips om gebroken botten op hun plaats te houden. De smeerwortel vermindert verder de pijn, werkt ontstekingsremmend, wordt ingezet bij de behandeling van kneuzingen, chronische aandoeningen van gewrichten en bevordert de genezing van wonden. Tegenwoordig wordt de smeerwortel nog steeds in allerlei zalfjes verwerkt, al heet zo’n zalfje natuurlijk niet ‘smeerwortelzalf’, maar wordt die wat eenvoudige naam vervangen door zijn Latijnse vorm ‘Symphyticum’. Zelfde spul, duurdere naam en dus duurder product.

Maar de smeerwortel heeft ook een duistere kant want in diezelfde smeerwortel zitten ook hele giftige pyrrolizidine alkaloïden en om die reden is de verkoop van smeerwortelpreparaten voor inwendig gebruik in een aantal landen verboden. Die pyrrolizidine alkaloïden zijn hapatotoxisch en dat betekent dat ze door hun giftigheid ernstig leverbeschadigingen kunnen veroorzaken. Het spul veroorzaakt littekenachtige weefselvergroeiingen en die zorgen er voor dat kleine adertjes in de lever onbruikbaar worden. Zoiets kan al snel fataal aflopen, vooral bij kwetsbare kleine kinderen, zoals bleek bij een geval in Amerika uit 1976 waar een kind overleed aan leverfalen. De moeder moest toegeven dat zij een behoorlijke hoeveelheid gezonde kruidenthee had gedronken. Die kruidenthee bevatte pyrrolizidine alkaloïden en die werden via de borstvoeding doorgegeven aan haar kind. Een tweede geval vertelt over een jongen van 23 jaar oud wiens lever het had begeven nadat hij een salade van jonge smeerwortels had gegeten.

Zoals de naam ‘smeerwortel’ al zegt is het een wortel die je moet gebruiken om te smeren en hij is niet om in te nemen.

[Fred de Vries]

Deel 108: Gatenplant

2010-03-26T04:14:00.001-07:00

Zelden is een naam van een plant zo goed gekozen als die van de gatenplant (Monstera deliciosa). Deze plant heeft grote, glanzende en leerachtige bladeren waarin grote gaten gapen. Zelfs in Engelstalige landen is zijn naam daar een afspiegeling van: Swiss Cheese Plant (ofwel Zwitserse kaasplant). De gatenplant is onderdeel van de veel grotere aronskelkfamilie en komt van oorsprong voor in de vochtige tropische regenwouden van Midden-Amerika. In Nederland wordt hij veel aangetroffen in aqua-culturen in kantoorgebouwen, maar ook in uw woonkamer kan deze kruipende klimplant tot bijna monsterachtige formaten uitgroeien.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ‘Monstera’, komt uit het Latijn en daar betekende ‘monstrum’ hetzelfde als ons hedendaagse ‘monster’ maar ooit ook zoiets als ‘(slecht) voorteken’. In het tweede deel, ‘deliciosa’, herkent u misschien al het Engelse woord ‘delicious’ dat ‘heerlijk’ betekent. Dat klopt want het Latijnse woord ‘delicere’ betekent ‘verleiden, verlokken’ , maar dat is zelf weer een combinatiewoord van ‘de’ (‘weg’) en ‘lacere’ (‘lokken, bedriegen’).

Wanneer de gatenplant voor het eerst bloeit, bevat het fruit zoveel oxaalzuur dat het zeer giftig is. Zelfs het even aanraken bij het water geven veroorzaakt onmiddellijke en zeer pijnlijke blaarvorming en irritatie, zwellingen en jeuk. Oxaalzuur zal, wanneer je het onrijpe fruit op probeert te eten, natuurlijk ook de binnenkant van de keel irriteren. Dat kan zelfs fataal aflopen omdat de zwellingen zo erg kunnen worden dat ze ook de ademhaling kunnen belemmeren. Oxaalzuur kan vervolgens ook nog eens de nieren irriteren en de meest voorkomende vorm van nierstenen bestaat voor het grootste deel uit oxaalzuur. Toch zul je niet snel teveel van dat oxaalzuur willen eten want het smaakt ontzettend bitter en het voelt direct alsof je glasscherven in je mond hebt. Dat gevoel blijft zelfs dagenlang aanhouden.

Een behoorlijk ongezonde plant, zo zult u zeggen, maar niet getreurd want na een heel jaar rijpen en enige culinaire voorbereiding is de rijpe vrucht zeer eetbaar. De vrucht van de gatenplant is tot 25 cm lang en 4 cm breed en lijkt wat op een maïskolf . Volgens de verhalen smaakt hij dan naar een combinatie van aardbei, banaan en ananas.

Maar natuurlijk komt het bijna niet voor dat de gatenplant in Nederland tot bloei zal komen. Hij groeit immers binnenskamers en de voor de bevruchting zo noodzakelijke bijen hebben we toch liever niet in ons huis. Bovendien zullen de optimale omstandigheden vaak ook niet gehaald worden: een bijna zwoele temperatuur tussen de 20 °C en 30 °C, een hoge luchtvochtigheid en een plek in de schaduw.

[Fred de Vries]

Deel 107: Gewoon duizendblad

2010-03-19T06:31:00.001-07:00

In je tuin is het een sterk woekerende vaste plant, maar het gewoon duizendblad (Achillea millefolium) behoorde ooit tot de meest gebruikte volksgeneesmiddelen. Verder kon er thee van getrokken worden, kon het als smaakmaker in de soep en salades worden toegepast, werd het vroeger zelfs als vervanger van sigaretten ingezet en de meeste kruidenpastilles (Ricola) hebben ook een aftreksel van gewoon duizendblad. Met zoveel goeds kan er toch geen kwaads in deze plant zitten? Wacht maar af…

Het eerste deel van de wetenschappelijke naam, ‘Achillea’ verwijst naar de Griekse held Achilleús ofwel Achilles, die het tijdens zijn veldtochten in zijn veldapotheek meenam om zijn gewonde soldaten te behandelen. Zelf had hij het niet nodig want hij was volgens de mythe onkwetsbaar, behalve een klein plekje op zijn hiel. Het tweede deel, ‘millefolium’, is een combinatiewoord uit het Latijn van ‘mille’ (‘duizend’) en ‘folium’ (‘blad’), die samen het woord ‘duizendblad’ vormen.

Gewoon duizendblad bevat isovalerisch zuur, salicylisch zuur en asparagine. Verder bevat het nog wat stereolen, bitterstoffen, tanninen en coumarinen. De plant is een beetje tegenstrijdig omdat hij bij uitwendig gebruik bloedingen stelpt, terwijl hij die bij inwendig gebruik juist weer opwekt. Vanouds staat gewoon duizendblad bekend om zijn bloedstelpende eigenschappen. Daarnaast wordt het ook bij ontstekingen en ingewandsstoornissen toegepast. Aftreksels van gewoon duizendblad zijn veel gebruikt bij de behandeling van aambeien.

Het isovalerisch zuur is de belangrijkste component van de menselijke zweetvoetengeur en zit ook in de geur van écht slechte adem. Het salicylisch zuur is een broertje van de werkzame stof van aspirine, acetylsalicyl zuur en daarvan is bekend dat het bloedverdunnende en koortsverlagende effecten heeft. Geen wonder dat gewoon duizendblad ook werd gebruikt om menstruatie op te wekken en ooit om bloedneuzen te krijgen als kuur tegen migraine. Ook heeft gewoon duizendblad een mild stimulerend effect waardoor het in vroeger tijden als snuiftabak werd gebruikt. De bloemen werden ook gebruikt tegen hooikoorts en andere allergische reacties, zoals eczeem.

Ooit geloofde men dat je met gewoon duizendblad meer kwaaltjes kon behandelen dan enig ander kruid. Alleen maar goed nieuws, zo zult u opmerken. Maar in zeldzame gevallen kan gewoon duizendblad een ernstige allergische huidreactie opwekken en als je het te vaak of te lang gebruikt kan de lichtgevoeligheid van de huid verhogen (en dan kun je veel minder goed tegen zonlicht). Bovendien, zo blijkt uit wetenschappelijk onderzoek, verstoort een extract van gewoon duizendblad de productie van sperma van laboratoriumratten (‘a significant increase in the percentage of abnormal sperm’). En wat bij ratten geldt, geldt vaak ook voor mensen.

[Fred de Vries]

Deel 106: Lidrus

2010-03-12T02:54:00.000-08:00

Soms is de naamgeving van een plant eenvoudig te begrijpen en soms is het volstrekt onduidelijk wat men er ooit mee heeft bedoeld. De lidrus (Equisetum palustre) is een beetje van beide. Hij is onderdeel van de paardestaartenfamilie (Equisetaceae), maar natuurlijk wordt hij geen moeraspaardestaart genoemd, maar lidrus omdat hij wat op een rus lijkt (maar het niet is).

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Equisetum, is een combinatiewoord uit het Latijn, waarbij equus natuurlijk paard betekent en saeta een wat ruimer begrip is als haar. Denk daarbij aan borstelhaar of stoppelhaar. Samen kun je daar eenvoudig paardestaart van maken. Het tweede deel, palustre, komt via het Latijnse woord palus dat moeras betekent uiteindelijk van het oud-Griekse woord pelos dat modder, aarde of klei heeft betekend. Plakken we dat allemaal samen dan betekent de wetenschappelijke naam van de lidrus, jawel, moeraspaardestaart.

De lidrus wordt in heel Nederland algemeen aangetroffen en is een plant van vochtige standplaatsen, maar dat is gezien het voorgaande niet zo vreemd. De plant heeft niet of nauwelijks voedingswaarde. Grazend vee is vaak kieskeurig en verstandig genoeg om de plant te mijden. Dat is een goed idee omdat de lidrus door zijn giftigheid zeer schadelijk is, vooral voor paarden en koeien – ook in gedroogde toestand. De gedroogde lidrus, niet de gedroogde koe.

De giftigheid van de lidrus wordt gewoonlijk toegeschreven aan de aanwezigheid van alkaloïden, waarvan men de belangrijkste de naam palustrine heeft gegeven. Het vreemde van deze in de lidrus aangetroffen alkaloïden is dat ze grote fluctuaties in de aangetroffen hoeveelheden vertonen die niets met omstandigheden als weer of groeiplaats te maken lijken te hebben. Wel heeft nachtvorst invloed op het gehalte: na een korte tijd is de lidrus geheel vrij van alkaloïden. Aan de andere kant blijven de alkaloïden jarenlang hun werking behouden wanneer de plant gedroogd in hooi verstopt zit. Toch is vergiftiging van het vee niet, zoals lang werd gedacht, alleen het gevolg van die alkaloïden, maar dat kan mogelijk toegeschreven worden aan anti-thiamine factoren. Da’s een moeilijk woord voor iets dat de opname van vitamine B1 verstoort. En juist paarden zijn erg vatbaar voor een tekort aan die vitamine. Het gevolg is dat ze een wankelende gang hebben en opgewonden lijken met zenuwtrekjes van de zenuwen aan het hoofd. Daarna vallen ze gewoon om en sterven van uitputting. In koeien zijn de eerste symptomen een vermindering van de melkproductie. Daarna volgen diarree (wat bij koeien tegenwoordig lastig te onderscheiden is van hun normale ontlasting) en in extreme gevallen verlammingsverschijnselen.

[Fred de Vries]

Deel 105: Boksdoorn

2010-03-05T02:25:00.000-08:00

De boksdoorn (Lycium barbarum) is in de 18de eeuw in Europa ingevoerd vanuit zijn oorspronkelijke leefgebied China. Het is een vrij lage, grijsachtige, doornachtige struik met lange boogvormig hangende takken. De vrucht is een vuurrode, langwerpige, sappige bes. Omdat de plant het liefst in een veel warmere omgeving zou willen leven (geef hem eens ongelijk) zal hij hier in Nederland nauwelijks verwilderen.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Lycium, is afgeleid van de oude Griekse staat Lycië in Klein-Azië, het huidige zuidwestelijke deel van Turkije. Maar uiteindelijk is de naam van die staat weer afkomstig van het oude Griekse woord lukos dat ‘wolf’ betekent. Vandaar dat de Engelse naam van de boksdoorn nog steeds wolfberry (‘wolfsbes’) is. Het tweede deel, barbarum, komt van het Griekse woord barbaros dat ‘buitenlands’ of ‘vreemd’ betekende. De Grieken gebruikten het simpelweg om alles aan te geven wat niet Grieks was.

De boksdoorn behoort tot de uitgebreide familie van de nachtschades en deelt dus ook diens gifstoffen. De hele plant is dodelijk giftig met stofjes als atropine en dat levert u maag- en darmstoornissen, neurologische problemen en hartritmestoornissen op. Uiteindelijk kan een vergiftiging zeker fataal zijn voor mens en dier. Een plant om met een boog om heen te lopen, zo zou je denken en je zult hem zeker niet als heel gezond willen betitelen. Dat klopt, maar daar weet de commercie wel raad mee. Want die geven zo’n dodelijke plant gewoon een andere naam en vertellen de onwetende consument vervolgens dat hij werkt tegen allerlei lichamelijk ongemak. Dat is bij de boksdoorn ook gebeurd en in je boodschappenmand liggen dus geen giftige boksdoornbessen, maar heerlijke gezonde goji-bessen. Er is een hele geschiedenis verzonnen om aan te tonen dat die bessen zo gezond zijn: Tibetaanse monniken zouden als vele eeuwenlang die bessen gebruiken bij hun traditionele geneeskunde, maar onderzoek ter plaatse toonde aan dat die monniken in Tibet die bessen helemaal niet kenden. De bes groeit namelijk helemaal niet in Tibet want in dat bergachtige gebied is het veel te koud.

Alleen de bes is eetbaar en zit inderdaad vol met het gezonde vitamine C, calcium en magnesium. Maar in de rest van de boksdoorn zitten de problematische en vaak nog niet eens geïdentificeerde stofjes verstopt, zoals de al eerder genoemde atropine. Een tweetal wetenschappelijke verslagen beschreef vrouwen, die gewend waren om boksdoornthee te drinken en plots last kregen van bloedingen die maar niet wilden stelpen. Onderzoek wees uit dat een nog onbekende stof in de boksdoorn de problemen met bloedstolling veroorzaakte. Gezond is toch wat anders.

[Fred de Vries]

Deel 104: Primula

2010-02-26T07:51:00.001-08:00

Het voorjaar is vaak nog niet eens begonnen als we in bloemenzaken alweer de ouderwets aandoende primula’s zien verschijnen. Het geslacht Primula telt bijna 500 soorten overblijvende, vaak groenblijvende en winterharde planten met paarse, gele, rode, roze of witte bloemen. Omdat ze winterhard zijn kunnen ze slecht tegen te warme tocht. We bespreken hier de veel verkochte soort Primula obconica.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ‘Primula’, is de vrouwelijke vorm van het Latijnse woord ‘primus’, dat ‘eerste’ betekent en ons dus verklaart dat deze soort als eerste in de lente zijn bloemen laat zien. Het tweede deel, ‘obconica’, is een samentrekking van twee Griekse woorden: ‘ob’ (‘tegen’ of ‘omgekeerd’) en ‘konos’ (‘kegel’). Samen is dit dus ‘omgekeerde kegel’ en dat beschrijft de bloeiwijze van die soort. De Primula’s wordt ook wel sleutelbloemen genoemd en daar zit een mythe aan vast. Petrus is aangesteld als bewaker van de hemelpoort, maar op een mooie lentedag werd hij wat loom door het lentezonnetje, valt in slaap en liet zijn sleutelbos uit zijn handen vallen. Een meisje zag de sleutels ter aarde vallen en waarschuwde haar ouders, maar toen die ter plaatse kwamen bleek het sleutelbos verdwenen en op die plaats groeide een prachtige plant met bloemen, die aan de plant vastzaten zoals sleutels aan een sleutelbos. Ach, die lentezon doet soms rare dingen met de mens.

En de primula doet ook rare dingen met de mens omdat zelfs het aanraken van de bladeren al een ernstige vorm van dermatitis (huidallergie) kan opleveren als gevolg van de aanwezigheid van stoffen als primine, primitine, miconidine en vermoedelijk wat quinonen. Die allergenen (zoals die stofjes genoemd worden) lijken geconcentreerd te zijn in de ‘haren’ op de bladeren en de stengel.

Er bestaat uitgebreide wetenschappelijke literatuur over deze zogenoemde primula dermatitis. Vrouwen worden daardoor vaker getroffen dan mannen, maar daar hoeft u niet teveel achter te zoeken omdat vrouwen zich natuurlijk veel vaker bezig houden met het verzorgen van planten.

In de volksgeneeskunst worden de bloemen ingezet als thee en de naar anijs geurende wortels in de homeopathie om zwakke zenuwen te versterken, alsmede de griep en longontsteking te behandelen. Recent onderzoek toont aan dat extracten van de primula werkzaam lijken te zijn als diureticum (middel dat de nieren aanzet tot extra vochtafgifte met als gevolg meer urine), rustgever en als slijmopwekker. In een land als Bulgarije is een extract van de wortels zeer populair onder de merknaam ‘Solutan’ en dat zou werken tegen hoofdpijn en bronchiale astma. Sterk spul zeg…

[Fred de Vries]

Deel 103: Groot hoefblad

2010-02-20T02:29:00.000-08:00

Soms is de naam van een plant wel erg eenvoudig te verklaren. Dat is zeker het geval bij het Groot hoefblad (Petasites hybridus): de bladeren zijn groot en hebben de vorm van een hoef. Maar dan wordt het alweer een stuk ingewikkelder omdat de plant tweehuizig is. Normaal hebben planten tegelijkertijd mannelijke en vrouwelijke bloemen en dat is voor de bestuiving door bijen handig. Bij tweehuizige planten komen die mannelijke en vrouwelijke bloemen dus niet op één plant voor.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ‘Petasites’, komt van het Griekse woord ‘petannumi’ dat ‘verspreiden’ betekent en het verklaart het bijna woekerende groeien van zijn wortelstokken, uitlopers en taaie wortels. Het tweede deel, ‘hybridus’, is ontstaan als gevolg van een vergissing van Linneaus: omdat het Groot hoefblad immers tweehuizig is dacht hij met twee verschillende planten te maken te hebben. Die vrouwelijke vorm moest wel een hybride (‘bastaard’) zijn. Toch bleef die naam hangen want het werd de tegenwoordige soortnaam.

Grappig is dat men in Duitsland het Groot hoefblad ‘Pestwurz’ ( ‘pestwortel’) noemde en het kennelijk herinnert aan zijn vroegere faam als middel tegen pestbuilen, maar het woord ‘pest‘ is zeker een verbastering van de naam ‘Petasites’.

De hele plant zit boordevol pyrrolizidine alkaloïden (PA's). De grootste slachtoffers van deze giftige stofjes zijn uw lever. De giftigheid uit zich vooral in een leverziekte die 'veno-occlusieve ziekte' wordt genoemd, die onomkeerbaar is. Bij dit ziektebeeld worden kleine adervertakkingen in de lever door veranderingen in het weefsel rondom die bloemvaten afgelsoten. Bij ernstiger vormen treedt levercirrose (omzetting van leverweefsel in littekenweefsel) op en die kan uiteindelijk zelfs lijden tot de dood. Zelfs de regering heeft dit gevaar ingezien en het gebruik van de planten waarin die pyrrolizidine alkaloïden voorkomen wordt tegenwoordig uitdrukkelijk verboden op basis van het Warenwetbesluit Kruidenpreparaten.

Toch heeft de fabrikant van de middeltjes van A. Vogel, de man die zich jarenlang ten onrechte Dr. Vogel heeft genoemd en nimmer aan enige bestaande universiteit heeft gestudeerd, een aantal producten op de markt waarin het Groot hoefblad is verwerkt. Mag dat dan zomaar, zo zult u zich vermoedelijk afvragen? Jazeker, dat mag want van homeopathische middelen is bewezen dat ze niet werkzaam (kunnen) zijn. Volgens hen helpt het innemen het middel tegen zaken als hoofdpijn en menstruatiepijn.

Maar toch is de natuur soms ongrijpbaar omdat ondertussen onderzoek gedaan is naar het effect van het Groot hoefblad bij migraine. En wat blijkt: een extract van 75 milligram Groot hoefblad is effectiever dan een placebo.

Deel 102 Sporkehout

2010-02-14T05:35:00.000-08:00

Sporkehout (frangula alnus) is een lage tot middelhoge heester met felgeel gekleurd hout en een donkere paarsbruine bast. Opvallend is ook het kleurverschil tussen vruchten van verschillende rijpingsgraden aan dezelfde tak: lichtgroen, helderrood en gitzwart. Sporkehout houdt ervan om veelvuldig gehakt te worden want uit de afgehakte stammen groeien snel en overvloedig nieuwe takken. Sporkehout is mede daarom ook een verbastering van ‘sprokkelhout’.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ‘Frangula’ komt uit het Latijn waar ‘frango’ ‘breken’ betekende en het verwoordt het gemakkelijk afbreken van de takken. Het tweede deel, ‘alnus’, is ook al afkomstig uit het Latijn. ‘Alnus’ is verwant met het Engelse ‘alder’ dat ‘els/elzenboom’ betekent. Het blad van het sporkehout lijkt erg op dat van de elzenboom en daarom wordt hij in sommige delen van Europa ook wel foutief black alder of zwarte els genoemd. Maar zo eenvoudig komt u niet van me af want het Latijnse woord ‘alnus’ heeft met ‘alanza’ een verwant woord in het uitgestorven Hittitisch (het spijkerschrift). Die twee woorden betekenen allebei ‘sterk’ en dan ziet men weer een verband met het Hebreeuwse woord ‘allon’ waarmee een eik wordt benoemd.

Het sporkehout bevat onder andere hartritme verstorende glycocides franguline A, B en C, en diarree veroorzakende emodine in alle delen van de plant, maar speciaal in het fruit. Dat maakt ‘m direct gevaarlijk voor kinderen, die tijdens het spelen de kans lopen om de besjes spelenderwijs op te eten. De schors bevat verder anthraquinonen, die inwerken op de dikke darm waardoor na 8 tot 12 uur een ‘aandrang’ zal ontstaan om naar het toilet te gaan. Die aandrang is precies goed bij een dosis die ook precies goed is. Als er teveel wordt ingenomen laten de gevolgen zich raden. Iemand zou een dergelijk medicijn links moeten laten liggen als hij al hartproblemen heeft want die hartritmeverstorende glycocides werken écht niet mee.

De symptomen van vergiftiging met het sporkehout zijn diarree, krampen, lichte koorts, misselijkheid, overgeven en dood.

Voor dieren geldt in principe ook dat het sporkehout giftig is, maar de verhalen gaan dat geiten probleemloos van de plant kunnen eten. Maar ikzelf zou geiten niet zo snel op een dieet van bladeren van het sporkehout zetten want het is niet verstandig om onbewezen verhalen te geloven. Voor dieren die vergiftigd zijn met het sporkehout bestaat zelfs een naam voor dat ziektebeeld: limberleg dat zoiets betekent als ‘lenig been’. Daarmee worden de symptomen bedoeld die ontstaan door de vergiftiging, namelijk gebrek aan coördinatie en ataxie (verstoring van het evenwicht en bewegingscoördinatie).

[Fred de Vries]

Deel 101: Levensboom of thuja

2010-02-06T11:11:00.000-08:00

De oostelijke levensboom (Thuja occidentalis) is een lid van de grotere familie van cypressen. Zelf bewoont de oostelijke levensboom de Verenigde Staten, maar hij heeft een aantal broertjes, die leven in Korea, China en Japan. Het is een altijdgroene boom en is daarom een populaire boom om als heg onze vaderlandse tuin te beschermen tegen de nieuwsgierige blikken van de buren.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ‘Thuja’, is afkomstig van het Griekse woord ‘thuo’ dat ‘offeren’ betekende. Het geurige hout van een Afrikaanse boom werd brandend bij offerandes ingezet. Die Afrikaanse boom, de ararboom (Tetraclinis articulate) is tegenwoordig met uitsterven bedreigd omdat gewetenloze en harteloze handelaren hem maar bleven kappen voor zijn aromatische hout. Het tweede deel, ‘occidentalis’, betekent ‘(uit het) westen’.

Die aromatische geuren zijn het gevolg van de aanwezigheid van een aantal etherische oliën, waaronder α- and β-eudesmol, α-thujaplicine, occidol en occidiol. Volgens een bekende Nederlandse handelaar in etherische oliën kan de olie van de thuja slechts door non-professionals worden gebruikt om wratten te bestrijden. Omdat thuja giftig is bij overdosering, komt de olie niet in aanmerking voor zelfstandig gebruik thuis. Een heel verstandig bedrijf derhalve. In het verleden werd een aftreksel van de bladeren namelijk wel ingezet om een abortus te forceren.

De medische wereld ziet er wel veel meer voordelen in omdat de werkzame stoffen van de thuja kunnen worden gebruikt als anti-viraal middel, anti-schimmelmiddel, anti-kanker middel, slijmopwekker bij een vastzittende hoest, ‘snotopwekker’ bij een verstopte neus of menstruatie-opwekker. Zo zie je maar dat een middel een medicijn wordt als de hoeveelheid precies goed is, terwijl het een gif wordt als die goede hoeveelheid wordt overschreden. Olie van de thuja bevat ook het terpeen thujone dat een GABA-receptor antagonist is. GABA is een afkorting van de moeilijke term γ-aminobutyric acid. Een antagonist is een tegenstander of dwarsligger en die thujone belemmert dus de werking van die GABA-receptor in je hersenen. Daardoor kunnen neuronen (chemische booschappers) sneller werken als je bijvoorbeeld vergiftigd bent met alcohol of drugs en dat kan spasmes en stuiptrekkingen opleveren. Soms is dat handig, maar veel vaker is dat niet zo handig.

Die thujone zat vroeger ook in de groene drank absint en die stond ook al in een kwaad daglicht omdat gedacht werd dat overmatig gebruik je gek kon maken. Modern onderzoek aan antieke flessen absint bracht echter aan het licht dat de hoeveelheden thujone extreem overdreven waren en dat iemand allang aan alcoholvergitiging zou zijn overleden voordat hij echt last kreeg van die thujone.

[Fred de Vries]

Deel 100: Gaspeldoorn

2010-01-29T11:52:00.000-08:00

De gaspeldoorn (Ulex europaeus) is een sterk gedoornde, altijdgroene heester met goudgele bloemen, die in zo’n beetje heel Europa inheems is. Toch is hij in Nederland zo schaars dat hij een plaatsje heeft gekregen op de Nederlandse Rode Lijst voor Planten. Op die lijst staan ondertussen ongeveer 500 verschillende zeldzame planten en dat is een teken dat de mens toch geen echt goede invloed op de flora heeft.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ‘Ulex’, levert onoverkomelijke problemen op. Niemand schijnt te weten wat de bron van die naam is en wetenschappers die echt diep in de etymologie graven, komen tot de conclusie dat het de Romeinse wetenschapper Pliny de Oudere (23–79) was geweest die de naam voor het eerst noemde en dat de naam toen al oeroud was. Toch is er wel een verklaring te bedenken: het Griekse woord ‘oulo’ betekende ‘litteken’ en ‘vernielende (kracht). Met die uitleg zit je toch al heel bij de schadelijkheid van de doornen en de giftigheid van de plant. Het tweede deel, ‘europaeus’ betekent simpelweg ‘uit Europa’.

Het Nederlandse woord gaspeldoorn is afgeleid van het middeleeuws Nederlandse woord ‘gaspe’ dat ‘haak’ of ‘gesp(naald)’ betekende. Misschien zijn de doornen ooit als gesp-naald gebruikt, maar nog waarschijnlijker is dat de naam is ontstaan omdat ze op een gesp-naald leken.

De gaspeldoorn bevat een chinolizidine-alkaloïde met de naam ulexine. Dat is chemisch hetzelfde stofje als cytisine en dat voorkomt in plantensoorten uit de grote familie van vlinderbloemigen, zoals in de zaden van de goudenregen. En die ulexine/cytisine werkt op dezelfde manier op de hersenen als nicotine. Ze beïnvloeden namelijk alle drie dezelfde plaats van de hersenen omdat ze dezelfde receptor gebruiken.

Is de ulexine daarmee giftig? Jazeker dodelijk giftig zelfs. Als eerste effecten van inname worden milde vergiftigingsverschijnselen gemeld waaronder een verhoogde waarneming van kleuren en daardoor wordt het sporadisch als drug gebruikt. Daarna wordt het al snel erger door misselijkheid, overgeven, stuiptrekkingen, hartpijnen, hoofdpijnen en in nog grotere doses de dood als gevolg van het feit dat je ademhaling er mee stopt. De dodelijke doses wordt geraamd op een piepkleine 50 milligram.

Toch heeft men het aangedurfd om er een medicijn tegen rookverslaving van te maken en het is in Oost-Europa al 40 jaar lang voor dat doel op de markt. De Nederlandse toezichthouders hebben het – terecht – nog niet aangedurfd om het op de markt toe te staan omdat gebleken is dat de wetenschappelijke onderzoeken naar de werking van ulexine bijna allemaal van slechte kwaliteit waren.

[Fred de Vries]

Deel 99: Knikkend wildemanskruid

2010-01-22T02:39:00.000-08:00

Het knikkend wildemanskruid (Pulsatilla pratensis) is is een klein zilvergrijs behaard plantje met violette bloemen. Van oorsprong is het een steppeplant, die in Nederland bij intensiever gebruik van de grond als eerste tot verdwijnen gedoemd was. Tot ongeveer 1970 kwam de plant in Nederland in het wild voor, maar tegenwoordig wordt hij slechts getemd in tuintjes als borderplant aangetroffen.

Van het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ‘Pulsatilla’, wordt vaak gemeld dat het van het Latijnse woord ‘pulsus’ dat zoiets betekende als het ‘kloppen (van het bloed in je aderen)’ en waar we de woorden ‘pols’ en ‘pulseren’ nog in herkennen. Aan de andere kant zou het ook wel eens een verbastering van het Hebreeuwse woord ‘paschal’ (‘passie’) kunnen zijn omdat het wildemanskruid in sommige talen een verband heeft met Pasen. Het tweede deel ‘pratensis’ komt van het Latijnse woord ‘pratum’ dat ‘grasland’ of ‘weide’ betekent en waar uiteindelijk ook het woord ‘prairie’ van afgeleid is.

Aangezien deze column is opgenomen in het boek 'Gevaarlijke Planten' heeft de uitgever mij verzocht een deel van de column te verwijderen. Wil je deze of andere columns toch in zijn geheel lezen? Bestel dan het boek!

Zie linksboven op deze site voor bestelinformatie.

[Fred de Vries]

Deel 98: Braaknoot

2010-01-15T11:57:00.000-08:00

Een gevaarlijke plant met de naam braaknoot (Strychnos nux-vomica) voorspelt niet veel goeds. Het is een altijdgroene boom die in zuidelijk Azië inheems is in landen als India en Birma. Aha, zo zult u nu waarschijnlijk opmerken, maar dan komt hij hier gelukkig niet voor. Maar zo gemakkelijk is het leven toch echt niet. De boom wordt in de homeopathie en de ayurvedische *ahum* geneeskunde ingezet tegen allerlei kwalen. Daar zullen we het echter later wel over hebben.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ‘Strychnos’, is van Griekse oorsprong en er wordt vaak de nachtschade mee aangeduid. Zoeken we dieper dan is het mogelijk dat het woord een verbastering is van het Griekse woord ‘strix’ waarmee een mythisch wezen werd aangeduid dat gedurende de nacht schreeuwt en ondersteboven hangt (een vleermuis), maar een tweede uitleg is ‘heks’ en daardoor komen we al snel op de giftigheid van het dodelijke strychnine. Het tweede deel ‘nux-vomica’ is een combinatiewoord uit het latijn: ‘nux’ is ‘noot’ en ‘vomica’ is ‘braken’. Samen is dat de braaknoot.

Aangezien deze column is opgenomen in het boek 'Gevaarlijke Planten' heeft de uitgever mij verzocht een deel van de column te verwijderen. Wil je deze of andere columns toch in zijn geheel lezen? Bestel dan het boek!

Zie linksboven op deze site voor bestelinformatie.

Deel 97: Gele lis

2010-01-09T06:12:00.000-08:00

De gele lis (Iris pseudacorus) is een voorzomerbloeier met een forse, kruipende ondergrondse wortelstok waarin veel reservevoedingsstoffen voor de plant zijn opgeslagen. Het is één van de veelzijdigste moeras- en oeverplanten van de Nederlandse flora en staat het liefst met zijn voeten in ondiep, zoet, voedselrijk, stilstaand of zwak stromend water.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ‘Iris’, komt van het Griekse ‘Iridos’ dat toen ook al ‘iris’ (de plant), maar ook ‘iris (van een oog)’ betekende, maar oorspronkelijk tegelijkertijd ook ‘boodschapper van de goden’ betekende en gepersonificeerd werd door de regenboog. Het tweede deel, ‘pseudacorus’, is een combinatiewoord van ‘pseuda’ (‘nep’ of ‘valse’) en ‘acorus’ (‘kalmoes’) omdat de bladeren van de gele lis nogal wat gelijkenis vertonen met die van de kalmoes.

Aangezien deze column is opgenomen in het boek 'Gevaarlijke Planten' heeft de uitgever mij verzocht een deel van de column te verwijderen. Wil je deze of andere columns toch in zijn geheel lezen? Bestel dan het boek!

Zie linksboven op deze site voor bestelinformatie.

Deel xx: lucky bamboo

2009-12-24T02:43:00.000-08:00

Lucky bamboo (Dracaena sanderiana) is geen familie van de bamboe en brengt ook zeker geen geluk, zoals we hieronder zullen ontdekken. In advertenties wordt geclaimd dat de plant volgens het 3000 jaar oude Chinese filosofische systeem feng shui voorspoed en geluk zal brengen, maar het vreemde is dat de plant van oorsprong helemaal niet uit China komt, maar zijn historische wortels heeft in het tropische west-Afrikaanse land Kameroen. Wel worden de plantjes tegenwoordig in groten getale gekweekt in China, maar da’s alleen voor de winstgevende export.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ‘Dracaena’, is een vrouwelijke vorm van het Griekse woord ‘Drakon’ en betekent dus ‘vrouwelijke draak’. Het tweede deel, ‘sanderiana’, eert de van oorsprong Duitse orchideeënkweker Heinrich Friedrich Conrad Sander (1847-1920), die zijn faam opbouwde in Engeland en het handiger vond om daar ook zijn naam te veranderen tot Henry Fredrick Conrad Sander.

Over het feit of de lucky bamboo giftig is zijn de meningen wat verdeeld, maar gedacht wordt dat katten er niet zo goed tegen kunnen. Er bestaat echter een veel groter, veel gevaarlijker probleem met de lucky bamboo. Zoals gezegd zijn de plantjes, die in Nederland worden ingevoerd, afkomstig uit China. Als ze groot genoeg zijn worden ze in bakjes water of gel gezet en met miljoenen tegelijk in een zeecontainer gestopt die drie weken later in Rotterdam zal aankomen. Van daaruit gaan deze containers direct naar de bijna 20 opkweekbedrijven.

Het water in de bakjes blijkt een perfecte plaats te zijn voor de eieren en larven van de tijgermug (Aedes albopictus). Al in 2005 bleek dat er in de kassen van het Westland een ware plaag van deze agressieve muggen heerste: sommige werknemers zaten van onder tot boven onder de bulten (de muggen staken zelfs door de kleding heen). Nog vervelender is het feit dat deze muggen dragers kunnen zijn van meer dan 20 verschillende en echt heel vervelende virusziektes, zoals dengue (knokkelkoorts), gele koorts, chikungunya en het West Nijl virus.

De eerste meldingen over de aanwezigheid van de tijgermug in Nederland stammen zoals gezegd al uit 2005. Gelukkig, zo denkt u op dit moment, hebben wij hier in Nederland een daadkrachtige regering die direct maatregelen afkondigde om het gevaar in de kiem te smoren. Niet dus. Ondanks vele adviezen van diverse deskundigen is er eind 2009 nog steeds geen naleving en controle op de uitvoering van de bestaande wettelijke regels die het leven van de tijgermug lastiger zou kunnen maken. Recent is de verantwoordelijk minister Klink door de Tweede Kamer in een motie, die kamerbreed ondersteund werd, opnieuw op de vingers getikt.

En die vervelende en potentieel dodelijke virusziekten komen niet in Europa voor? Jazeker wel, maar de regering droomt voorlopig lekker door.

Meer info:

Mug

Deel 96: Bittere komkommer

2009-12-18T07:22:00.000-08:00

Ik geef direct toe dat de naam bittere komkommer (Momordica charantia) in Nederland niet de meest gangbare is. De meer juiste naam is de balsempeer of de sopropo. Het oorspronkelijke leefgebied van de bittere komkommer is niet bekend, behalve dan dat hij zich erg thuisvoelt in de tropische gebieden van Midden- en Zuidelijke Azië, China, Afrika en het Caribisch gebied. Het is in principe een eetbare plant, maar het woordje bitter in zijn naam zegt al veel: hij staat bekend als de meest bittere vrucht die nog nèt te eten is. Zijn uiterlijk is ook al niet echt om over naar huis te schrijven met zijn wratachtige schil.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ‘Momordica’, komt uit het Latijn waar ‘morsus’ zoiets betekende als een ‘bijt’ of een ‘beet’. Het vertelt ons dat de vrucht eetbaar is. Het tweede deel, ‘charantia’, was wat lastiger te vinden: het is vermoedelijk afkomstig uit de bijna vergeten taal uit India, het Sanskriet, waar ‘garan’ ook al ‘eten’ of ‘verslinden’ betekende.

Aangezien deze column is opgenomen in het boek 'Gevaarlijke Planten' heeft de uitgever mij verzocht een deel van de column te verwijderen. Wil je deze of andere columns toch in zijn geheel lezen? Bestel dan het boek!

Zie linksboven op deze site voor bestelinformatie.

Deel 95 Moerasspirea

2009-12-11T03:48:00.000-08:00

Eindelijk bespreken we hier eens een gevaarlijke plant die heel veel goede en zelfs gezonde kanten heeft. Om te beginnen geurt en smaakt de moerasspirea (Filipendula ulmaria) al heerlijk naar amandel. Daarom werd de plant al van oudsher gebruikt als strooisel om onplezierige luchtjes uit een huis te bannen. Zelfs nu nog worden de bloemen soms in potpourrie gebruikt. Ook werden bier en wijn gekruid met de moerasspirea, terwijl de bloemen in jams werden toegevoegd om ze een fijn amandelsmaakje te geven.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ‘Filipendula’, is afkomstig van de Latijnse woorden ‘filum’ dat ‘draad’ betekent en ‘pendulum’ dat ‘hangen’ betekent. Met deze ‘hangende draden’ worden de karakteristieke wortels beschreven. Het tweede deel, ‘ulmaria’ betekent in het Latijn ‘zoals een iep’. Niet dat de moerasspirea ook maar in iets op een iep lijkt, maar het geeft wel aan dat beide dezelfde werkzame stoffen hebben. Het Nederlandse 'spirea' komt van het Griekse woord 'speiraie' dat 'spiraal' betekent en de vorm van de zaden beschrijft.

Aangezien deze column is opgenomen in het boek 'Gevaarlijke Planten' heeft de uitgever mij verzocht een deel van de column te verwijderen. Wil je deze of andere columns toch in zijn geheel lezen? Bestel dan het boek!

Zie linksboven op deze site voor bestelinformatie.

Deel 94: Lavendelheide

2009-12-04T06:06:00.001-08:00

De lavendelheide (Andromeda polifolia) is een beetje een wolf in schaapskleren: het uiterlijk van een lieflijk en teer plantje, terwijl hij onderhuids dodelijk kan zijn. Het is een klein groenblijvend struikje dat gewoonlijk niet hoger groeit dan een 20 centimeter. In Nederland is de lavendelheide vrij zeldzaam geworden als gevolg van de ontginning van natte, voedselarme hoogveengebieden. In Engeland heet hij de bog rosemary ofwel veenrozemarijn, het gevolg van de oppervlakkige gelijkenis van zijn blaadjes met die van rozemarijn.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ‘Andromeda’, komt in eerste instantie uit de Griekse mythologie waar Andromeda een prinses was die door de goden gestraft werd omdat haar moeder een opschepster was. Ze werd vastgebonden aan een rots om als voedsel voor zeemonsters te dienen. Gelukkig werd haar dat lot bespaard doordat ze gered werd door Perseus. Verder gravend ontdekken we dat de naam een combinatiewoord uit het Grieks is: ‘andros’ is ‘man’ en ‘medomai’ is ‘denken’. Samen is dat zoiets als ‘denkend als een man’. Het tweede deel, ‘polifolia’, is weer een combiwoord uit het Latijn: ‘poli’ is ‘grijs’ of ‘wit’ en ‘folia’ is ‘blad’. De bladeren zijn van onderen iets grijsgroen of wit berijpt.

Aangezien deze column is opgenomen in het boek 'Gevaarlijke Planten' heeft de uitgever mij verzocht een deel van de column te verwijderen. Wil je deze of andere columns toch in zijn geheel lezen? Bestel dan het boek!

Zie linksboven op deze site voor bestelinformatie.

Deel 93: Gele oleander

2009-11-27T10:34:00.001-08:00

De gele oleander (Thevetia peruviana) staat ook bekend als de Peruaanse rinkelboom en komt van nature voor in de tropische gebieden van Midden- en Zuid-Amerika. Maar omdat elders op de wereld ook soortgelijke omstandigheden voorkomen is de plant tegenwoordig wereldwijd in de tropen ingeburgerd. In Nederland wordt hij slechts sporadisch aangeplant omdat hij niet goed tegen de winterkou kan. De gele oleander behoort tot de maagdenpalmfamilie en is geen direct familielid, maar slechts een verwant van de ‘echte’ oleander (Nerium oleander). Het is in zijn normale vorm een groenblijvende struik met gele bloemen, die toch, wanneer alles meezit, wel 10 meter hoog kan worden.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ‘Thevetia’, vernoemt de Franse Franciscaner monnik André Thévet (1502-1592). Behalve monnik was hij ook ontdekkingsreiziger, kaartenmaker en schrijver, die in de 16de eeuw naar Brazilië reisde om het land, zijn inwoners en zijn geschiedenis te beschrijven. Hij ‘ontdekte’ daar de plant, al is ontdekken wel een vreemd woord wanneer hele plaatselijke volksstammen diezelfde plant allang kenden. Het tweede deel, ‘peruviana’, is de Latijnse vorm van ‘uit Peru’. We kunnen daaruit opmaken dat de boom zijn oorspronkelijke groeiplaats in het grensgebied van Brazilië en Peru moet hebben gehad.

Aangezien deze column is opgenomen in het boek 'Gevaarlijke Planten' heeft de uitgever mij verzocht een deel van de column te verwijderen. Wil je deze of andere columns toch in zijn geheel lezen? Bestel dan het boek!

Zie linksboven op deze site voor bestelinformatie.

Deel 92: Alruin

2009-11-22T06:55:00.000-08:00

Hoewel je het natuurlijk nooit echt zeker weet, komt de alruin (Mandragora officinarum) niet in Nederland in het wild voor. Zijn natuurlijke groeiplaatsen vind je in zuid- en midden-Europa. Aan de alruin kleven vele mythen en legenden. Dat de wortel door zijn uitlopers vaak een beetje lijkt op het menselijk lichaam helpt daarbij natuurlijk ook wel een beetje. Ook in de boeken van Joanne Rowling over Harry Potter wordt veelvuldig gebruik gemaakt van de werkzame stoffen van de alruin.

Het het verklaren van het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ‘mandragora’, levert vrijwel onoverkomelijke bezwaren op. De meeste bronnen vertellen dat het woord een combinatiewoord is uit het Grieks, die samen zoiets als ‘ongezond voor vee’ zouden moeten betekenen, maar ik heb die woorden nergens kunnen vinden. Dieper gravend komen we tot het oeroude Perzische woord ‘merdum gij-a’ dat ‘mannenplant’ betekend zou hebben en dus ook al de vorm van de wortel beschreef. Het tweede deel, ‘officinarum’, komt uit het Latijn en betekent – net als bij het hedendaagse Engelse woord ‘office’ – werkplaats of kantoor. Het vertelt je dat de plant in het oude Rome als medicijn werd verkocht.

Aangezien deze column is opgenomen in het boek 'Gevaarlijke Planten' heeft de uitgever mij verzocht een deel van de column te verwijderen. Wil je deze of andere columns toch in zijn geheel lezen? Bestel dan het boek!

Zie linksboven op deze site voor bestelinformatie.

Deel 91: Zwarte nachtschade

2009-10-04T01:30:00.000-07:00

De zwarte nachtschade (Solanum nigrum) behoort tot een groot plantengeslacht met meer dan 1500 soorten. Daartoe behoren ook eetbare planten als de aardappel (Solanum tuberosum), de tomaat (Solanum lycopersicum) en de aubergine (Solanum melongena). Kenmerkend voor alle familieleden zijn de stervormig uitgespreide bloemkronen met een opvallend goudgeel kegeltje.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ‘Solanum’, komt via het oud-Franse ‘solas’ uiteindelijk van het Latijnse ‘solacium’ wat ‘troost’ betekent. Wij herkennen daarin zelfs nog de Nederlandse term ‘soelaas bieden’. Het heeft te maken met de verdovende eigenschappen van bepaalde soorten van deze plantenfamilie. Het tweede deel, ‘nigrum’, (waar we gemakkelijk ook het woord ‘neger’ in kunnen herkennen) betekent uiteraard gewoon ‘zwart’. En het Nederlandse woord ‘nachtschade’ is afkomstig uit het oudere woord ‘nachtschaduw’ en is een woord dat ooit een ongrijpbare gevaarlijke en demonische macht aanduidde. In een vergelijkbaar Zweeds woord is een ‘nattskata’ een ‘vleermuis’.

Aangezien deze column is opgenomen in het boek 'Gevaarlijke Planten' heeft de uitgever mij verzocht een deel van de column te verwijderen. Wil je deze of andere columns toch in zijn geheel lezen? Bestel dan het boek!

Zie linksboven op deze site voor bestelinformatie.

Deel 90: Veldhondstong

2009-09-25T11:23:00.000-07:00

De veldhondstong (Cynoglossum officinale) is een middelhoge, dicht behaarde, onaangenaam riekende, grijsgroene voorzomerbloeier, die voorkomt in heel Europa met uitzondering van de noordelijke en zuidelijke delen. Zo, nu weet u dat ook weer en kunnen we door met de meer interessante zaken van de veldhondstong.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ‘Cynoglussum’, is een combinatiewoord uit het Grieks: ‘kynos’ betekent ‘hond’ en ‘glossa’ betekent ‘tong’. Samen is dat natuurlijk ‘hondstong’. Het tweede deel, ‘officinale’ komt uit het Latijn en betekent ‘werkplaats’ of ‘kantoor’. In het Engels is het verband nog veel duidelijker te zien want een ‘kantoor’ is daar een ‘office’. Het is een naam voor een plant die verkocht werd in winkels en drogisterijen. Daardoor was het per definitie een bruikbare plant.

Aangezien deze column is opgenomen in het boek 'Gevaarlijke Planten' heeft de uitgever mij verzocht een deel van de column te verwijderen. Wil je deze of andere columns toch in zijn geheel lezen? Bestel dan het boek!

Zie linksboven op deze site voor bestelinformatie.

Deel 89: Kroontjeskruid

2009-09-19T02:47:00.001-07:00

Het kroontjeskruid (Euphorbia helioscopia) behoort tot de zeer grote wolfsmelkfamilie waarvan we al eerder de christusdoorn (euphorbia milii) hebben besproken. Alle familieleden hebben gemeen dat ze een soort latex (de wolfsmelk) afscheiden. Die wolfsmelk vermindert de vorstgevoeligheid van de planten, die in hun leefgebied vaak tot de vroege bloeiers behoren. Van het kroontjeskruid wordt gedacht dat het oorspronkelijk een zuid-Europese plant is, die als cultuurvolger zijn areaal sterk heeft vergroot.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ‘Euphorbia’, eert de lijfarts van koning Juba de Tweede van Numidia (nu Algerije): Euphorbus. Beiden leefden in de eerste eeuw na Christus. Maar Euphorbus is ook te begrijpen als een combinatiewoord uit het Grieks en ‘eu’ is dan ‘goed’, terwijl ‘phorbus’ zoiets betekende als ‘weide’ en ‘veevoer’. Samen moest je dat dan lezen als ‘weldoorvoed’ of ‘dik’. Euphorbus hield dus kennelijk wel van lekker en veel eten. Het tweede deel, ‘helioscopia’, is ook een combinatiewoord uit het Grieks: ‘helios’ is ‘zon’ en ‘skopein’ is ‘kijken’. Samen is dat dus ‘zonnekijker’ omdat de plant zich steeds naar de zon keert.

Aangezien deze column is opgenomen in het boek 'Gevaarlijke Planten' heeft de uitgever mij verzocht een deel van de column te verwijderen. Wil je deze of andere columns toch in zijn geheel lezen? Bestel dan het boek!

Zie linksboven op deze site voor bestelinformatie.

Deel 88: Heggenrank

2009-09-16T08:20:00.000-07:00

De heggenrank (Bryonia cretica) heeft een paar eetbare familieleden, de komkommer, de augurk, de watermeloen en de kalebas. Allemaal zijn het ‘rankende’ planten en de meesten groeien in drogere streken en weten in hun vruchten veel water op te slaan. De heggenrank is eigenlijk het buitenbeentje in de familie: zijn vrucht is een steenrode bes, die nog eens giftig is ook.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ‘Bryonia’, is afgeleid van het oud-Griekse woord ‘bruonein’ dat zoiets betekende als ‘uitbotten’, ‘opzwellen’ of ‘uitlopen’ en het verklaarde dat de plant ieder jaar vanuit de wortel opnieuw uitloopt. Het tweede deel, ‘cretica’, beschrijft uiteraard het eiland Kreta in de Middellandse Zee en zal de plaats zijn waarvan men gelooft dat het de oorspronkelijke groeiplaats van de heggenrank is geweest.

Aangezien deze column is opgenomen in het boek 'Gevaarlijke Planten' heeft de uitgever mij verzocht een deel van de column te verwijderen. Wil je deze of andere columns toch in zijn geheel lezen? Bestel dan het boek!

Zie linksboven op deze site voor bestelinformatie.

Deel 87: Witte aronskelk

2009-09-08T06:31:00.001-07:00

Een leuke en decoratieve plant voor op de vensterbank. Dat is de witte aronskelk (Zantedeschia aethiopica) in ieder geval wel. Weliswaar niet door zijn onopvallende bloem want die zit wat verstopt op een stengel, de spadix. In het Engels wordt hij de Lily of the Nile genoemd. Dat levert een grappige naamsverwarring op want eigenlijk is de lily of the Nile geen lelie en wordt hij niet in het stroomgebied van de Nijl aangetroffen. Bovendien komt hij ook niet, zoals zijn wetenschappelijke naam doet vermoeden, uit Ethiopië. Een plant vol met raadsels dus. En met giftige stoffen.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ‘Zantedeschia’, vernoemt de in zijn tijd beroemde Italiaanse botanist Giovanni Zantedeschi (1773-1846). Hij publiceerde ooit een tiendelig standaardwerk over de flora in de Italiaanse provincie Brescia. Het tweede deel, ‘aethiopica’, probeert op het eerste gezicht te verklaren dat de plant uit het Oost-Afrikaanse land Ethiopië afkomstig was. Dat is niet het geval want de plant heeft toch echt zijn geboortegrond in Zuidelijk Afrika. Toch is daar wel een verklaring voor want in de klassieke oudheid werd met die term zoiets bedoeld als ‘ten zuiden van de bekende wereld’ ofwel ‘ten zuiden van Egypte’.

Aangezien deze column is opgenomen in het boek 'Gevaarlijke Planten' heeft de uitgever mij verzocht een deel van de column te verwijderen. Wil je deze of andere columns toch in zijn geheel lezen? Bestel dan het boek!

Zie linksboven op deze site voor bestelinformatie.

Deel 86: Klein kruiskruid

2009-08-29T04:37:00.000-07:00

Kort geleden was er in Duitsland even wat paniek door een melding van ene Helmut Wiedenfeld, een wetenschapper die aan de Universiteit van Bonn werkzaam is als ‘Phytochemiker’. Dat is een chemicus die de werkzame stoffen van planten onderzoekt. Hij deed even boodschappen en ontdekte in zijn supermarkt een zakje rucala-salade waarin hij bladeren van het giftige klein kruiskruid (Senecio vulgaris) aantrof. Een nogal onzorgvuldige manier van werken van de producent natuurlijk en het nieuwsfeit haalde zelfs een aantal Nederlandse kranten.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ‘Senecio’, is afkomstig van het Latijnse word ‘Senex’ dat ‘oude man’ of ‘grijsaard’ betekende. In Duitsland heet het geslacht Greiskraut ofwel ‘Grijskruid’. Net als de paardenbloem gebruikt het klein kruiskruid talloze pluisjes om zijn zaadjes te verspreiden. Die grijzige pluisjes geven de plant het uiterlijk van een grijsharige oude man. Het tweede deel, ‘vulgaris’, betekent, zoals we al vaker hebben gezien, ‘gewoon’.

Aangezien deze column is opgenomen in het boek 'Gevaarlijke Planten' heeft de uitgever mij verzocht een deel van de column te verwijderen. Wil je deze of andere columns toch in zijn geheel lezen? Bestel dan het boek!

Zie linksboven op deze site voor bestelinformatie.

Deel 85: Pronkerwt

2009-07-19T03:44:00.000-07:00

Tot het geslacht Lathyrus behoren nogal wat soorten en een aantal daarvan treffen we ook in de Nederlandse natuur aan. In onze tuinen treffen we echter voornamelijk de pronkerwt (Lathyrus odoratus) aan. Het is een echte klimplant, die uitsteeksels ontwikkelt met behulp van zijn rankende bladeren en zich zo omhoog weet te trekken tot een hoogte van wel 3 meter. De oorsprong van de pronkerwt is wat in nevelen gehuld en pas in 1695 is hij voor het eerst beschreven en toen hij werd aangetroffen op Sicilië. De oorspronkelijke soort bloeit violet, maar al ik de 18de eeuw werd die kleur aangevuld met witte en roze varianten. Ondanks de naam pronkerwt moet deze plant niet verward worden met onze (dop)erwt (Pisum sativa) want die behoort tot een heel ander geslacht.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ‘Lathyrus’, is afkomstig van het Griekse woord ‘lathuros’ dat zowel ‘erwt’ als ‘pols’ betekende. Het tweede deel ‘odoratus’ betekent ‘geurig’ in het Latijn. Samen is dat dus ‘geurige erwt’ of ‘geurige pols’. De bloemen verspreiden inderdaad een bijna bedwelmende zoete geur. De etherische olie van de pronkerwt is chemisch gezien dezelfde als die van de jasmijn of de ylang ylang en ook die worden in de parfumindustrie gebruikt. Van de zaden wordt gezegd dat ze een opwekkend effect hebben en dat is dan ook de reden dat men nog wel eens leest dat het Griekse woord ‘Lathyrus’ wordt vertaald als een combinatiewoord van ‘la’ (‘erg’) en ‘thoures’ (‘stimulerend’).

Aangezien deze column is opgenomen in het boek 'Gevaarlijke Planten' heeft de uitgever mij verzocht een deel van de column te verwijderen. Wil je deze of andere columns toch in zijn geheel lezen? Bestel dan het boek!

Zie linksboven op deze site voor bestelinformatie.

Deel 84: Nachtschone

2009-07-10T13:23:00.000-07:00

In 1492 bereikte Columbus de kusten van Midden-Amerika. Er wordt geclaimd dat de nachtschone (Mirabilis jalapa) al in 1540 vanuit het Peruviaanse deel van het Andesgebergte werd geëxporteerd naar Europa. Dat is vreselijk snel en het zegt dus iets over zijn veronderstelde waarde.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, 'Mirabilis', betekent 'wonderlijk' in het Latijn en dat is niet zo gek gevonden voor deze plant met zijn wonderlijke eigenschappen. Het tweede deel, 'jalapa', is een verwijzing naar de Mexicaanse stad Jalapa die bekend is geworden door de scherpe Jalapeno pepertjes. Maar zo simpel is het natuurlijk niet want Jalapa wordt ook wel als Xalapa geschreven en dat is weer afkomstig van de Azteekse woorden xal-li ('zand') en a-pan ('bron'). Uiteindelijk zegt het woord dus iets over de vindplaats van de nachtschone: nabij een bron in het zand.

Aangezien deze column is opgenomen in het boek 'Gevaarlijke Planten' heeft de uitgever mij verzocht een deel van de column te verwijderen. Wil je deze of andere columns toch in zijn geheel lezen? Bestel dan het boek!

Zie linksboven op deze site voor bestelinformatie.

Deel 83: Wonderboom

2009-07-08T05:57:00.001-07:00

De wonderboom (Ricinus communis) komt oorspronkelijk vermoedelijk uit de oostelijke delen van Afrika, maar tegenwoordig is hij wijdverbreid in zuidoostelijke delen van het Middellandse Zeegebied en India. Het zaad van de wonderboom is de wonderboon. Vreemd genoeg is die boon helemaal geen boon, maar een zaad. Die wonderboon is op zijn beurt weer de bron van de bekende wonderolie. In Nederland is de wonderboom veelvuldig aangeplant in parken of grotere tuinen.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, 'Ricinus', betekent in het Latijn 'teek' en men vermoedt dat dat komt omdat de wonderboon uiterlijk wat weg heeft van een schapenteek uit zuidelijke delen van Europa. Het tweede deel, 'communis', betekent niet meer dan 'gewoon' in het Latijn.

Aangezien deze column is opgenomen in het boek 'Gevaarlijke Planten' heeft de uitgever mij verzocht een deel van de column te verwijderen. Wil je deze of andere columns toch in zijn geheel lezen? Bestel dan het boek!

Zie linksboven op deze site voor bestelinformatie.

Deel 82: Westerse karmozijnbes

2009-06-24T07:19:00.001-07:00

De westerse karmozijnbes (Phytolacca americana) is een vaste plant die als ongewenste vreemdeling vanuit Noord-Amerika is ingevoerd en hier vervolgens is verwilderd. Mocht u het zich afvragen: inderdaad is er ook een oosterse karmozijnbes (Phytolacca esculenta) en die komt weer uit Oost-Azië.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam ‘Phytolacca’ is een combinatiewoord uit het Grieks: ‘phyton’ betekent ‘plant’ en ‘lacca’ komt van ‘lakton’ dat ‘melk’ betekent. Het is dus een plant met melkachtig sap. Het tweede deel ‘americana’ betekent natuurlijk ‘uit Amerika’, het stamland van de plant.

Aangezien deze column is opgenomen in het boek 'Gevaarlijke Planten' heeft de uitgever mij verzocht een deel van de column te verwijderen. Wil je deze of andere columns toch in zijn geheel lezen? Bestel dan het boek!

Zie linksboven op deze site voor bestelinformatie.

Deel 81: Engelentrompet

2009-06-16T10:45:00.001-07:00

De engelentrompet (Brugmansia candida) komt van oorsprong uit de zweterige oerwouden van Zuid-Amerikaanse landen als Peru en Chili. In het wat frissere Nederland is hij veroordeeld tot een bestaan als kuipplant. De plant komt het beste tot zijn recht op een zonnige plaats op terras of balkon, maar hij moet ’s winters echt worden beschermd tegen mogelijke nachtvorst en daarom binnenshuis worden gezet. De grote neerhangende trompetvormige bloemen maken direct duidelijk hoe deze aantrekkelijke plant aan zijn naam komt.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ‘Brugmansia’, vernoemt de in Franeker geboren heelmeester, botanicus en hoogleraar Sebald Justinus Brugmans (1763-1819). De eer om een plantengeslacht naar hem vernoemd te krijgen was mede het gevolg van zijn voortdurende inspanningen om de Leidse botanische tuin, de Hortus botanicus, waar hij directeur van was geweest te vergroten. Het tweede deel, ‘candida’, is afkomstig van het Latijnse woord ‘candidum’ dat ‘wit, puur, oprecht’ betekent. Dat woord is zelf weer afgeleid van het stamwoord ‘candere’ dat ‘stralen’ betekent. Kortom: men was nogal onder de indruk van deze variant van de Brugmansia.

Aangezien deze column is opgenomen in het boek 'Gevaarlijke Planten' heeft de uitgever mij verzocht een deel van de column te verwijderen. Wil je deze of andere columns toch in zijn geheel lezen? Bestel dan het boek!

Zie linksboven op deze site voor bestelinformatie.

Deel 80: Klimop

2009-06-09T08:51:00.000-07:00

De klimop (Hedera helix) is een altijdgroen houtgewas met leerachtige bladeren en een eigenaardige wat harsachtige en bittere aromatische geur. De klimplant kan meters lang worden en de ‘stam’ houdt zich met speciale hechtwortels vast aan boomstam of muur. Hij werkt als ‘breekijzer’ in bestaande gaten en kieren. De klimop komt van nature voor in de zuidelijke helft van Europa met als noordgrens Scandinavië en als oostgrens het Russische Oeralgebergte. In Nederlands is hij vrij algemeen.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ‘Hedera’, is weer het oude liedje: geleerden vinden dat het de Latijnse naam voor klimop is. Duiken we iets dieper in de naamsgeschiedenis dat ontdekken we dat het woord uiteindelijk afstamt van het Griekse woord ‘(k)handanein’ dat zoiets als ‘vasthouden’ betekent. Het tweede deel, ‘helix’, komt van het Griekse woord ‘helikos’ dat ‘draaien’ betekent.

Aangezien deze column is opgenomen in het boek 'Gevaarlijke Planten' heeft de uitgever mij verzocht een deel van de column te verwijderen. Wil je deze of andere columns toch in zijn geheel lezen? Bestel dan het boek!

Zie linksboven op deze site voor bestelinformatie.

Deel 79: Gewone vogelmelk

2009-05-31T05:49:00.001-07:00

In Nederland zijn er twee soorten vogelmelk die min of meer ingeburgerd zijn; de gewone vogelmelk (Ornithogalum umbellatum) en de als stinzenplant bekend staande knikkende vogelmelk (Ornithogalum nutans). De gewone vogelmelk wordt ook wel de ‘ster van Bethlehem genoemd’. Het verspreidingsgebied van de gewone vogelmelk is westelijk Europa en delen van Azië. Ook wordt de plant hier door zijn decoratieve bloemen als kamerplant verkocht. In veel tuinboeken wordt gemeld dat de gewone vogelmelk zeer goed te gebruiken is voor verwildering in de tuin omdat ze zich onder gunstige omstandigheden snel uit kunnen breiden doordat ze vele zijbolletjes aan de knol vormen. Maar of dat nu wel zo’n geweldig advies is…

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ‘Ornithogalum’, is een combinatiewoord uit het Grieks van ‘ornithos’ (‘vogel’) en ‘galaktos’ (‘melk’). Samen is dat gewoon ‘vogelmelk’. De wetenschappelijk soortnaam is dus dezelfde als de Nederlandse. Het tweede deel, ‘umbellatum’, is afkomstig van het Latijnwoord ‘umbella’ en betekent zoiets als ‘schaduw van de zon’. Men probeerde hiermee de vorm van de bloem te beschrijven die de vorm heeft van de spaken van een parasol. In het Engelse woord ‘umbrella’ (‘paraplu’ of ‘parasol’) zie je dat ook nog terug.

Aangezien deze column is opgenomen in het boek 'Gevaarlijke Planten' heeft de uitgever mij verzocht een deel van de column te verwijderen. Wil je deze of andere columns toch in zijn geheel lezen? Bestel dan het boek!

Zie linksboven op deze site voor bestelinformatie.

Deel 78: Gifsumak

2009-05-26T07:58:00.000-07:00

Het oorspronkelijke leefgebied van de gifsumak (Rhus radicans) zijn de landen die aan de Stille Oceaan liggen, waaronder Noord Amerika, Japan en China. De plant is onbedoeld in de rest van de wereld geïntroduceerd en is daar soms verwilderd. Dat is dus geen goed idee geweest, zoals hieronder zal blijken. Een naam als gifsumak doet niet veel goeds vermoeden. In Engelstalige landen is het al niet veel beter en wordt de plant ‘poison ivy’ (giftige klimop) genoemd.

Bij het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ‘Rhus’, maken de geleerden zich er wat gemakkelijk vanaf: ze menen dat het simpelweg de naam van de gifsumak was in het oude Griekenland. Een goede verklaring zou echter kunnen zijn dat ‘Rhus’ afkomstig is vanuit het Griekse woord ‘rhodo’ dat ‘rood’ betekent. De plant heeft roodachtige haren waarmee hij zich aan andere bomen kan vastklampen. Die verklaring wordt versterkt doordat het woord ‘sumak’ van het Arabische woord ‘summaq’ (‘rood’) afkomstig is. Daarmee is de cirkel weer rond. Het tweede deel, ‘radicans’, betekent ‘wortelschietend’ komt uit het Latijn en verklaart dat de plant zijn wortel (‘radix’) schiet vanuit de stam.

Aangezien deze column is opgenomen in het boek 'Gevaarlijke Planten' heeft de uitgever mij verzocht een deel van de column te verwijderen. Wil je deze of andere columns toch in zijn geheel lezen? Bestel dan het boek!

Zie linksboven op deze site voor bestelinformatie.

Deel 77: Scherpe boterbloem

2009-05-13T05:19:00.001-07:00

De scherpe boterbloem (Ranunculus acris) komt in heel Europa voor, behalve – jazeker, er zijn altijd uitzonderingen op elke regel – in de zuidelijke delen. Ook in Siberië, Oost Azië en het uiterste noordwesten van Noord-Amerika moeten de bewoners het doen zonder deze kosmopoliet. In Nederland behoort de scherpe boterbloem tot de 40 meest voorkomende plantensoorten. Hij is bij uitstek een plant voor graslanden. Door zijn scherpe smaak wordt hij door grazend vee gemeden. Vandaar natuurlijk de naam: scherpe boterbloem.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ‘Ranunculus’, is Latijns voor kleine kikvors (‘rana’ is ‘kikker’). Vermoedelijk heeft dit te maken met het feit dat veel soorten boterbloemen nabij water worden aangetroffen. In het Nederlands kennen we het woord ranonkel. Het tweede deel, ‘acris’, is Latijn en betekent ‘scherpe, bittere (smaak)’. Uiteindelijk is het weer geleend uit het Grieks waar ‘akis’ een ‘scherpe (pijlpunt)’ was, ‘akros’ zoiets betekende als ‘hoogste (berg)top’ en ‘akantha’ een ‘(scherpe) doorn’ was. In het Engels kennen we het woord ‘acrid’ dat via de Normandiërs (vanaf 1066 na Christus) naar Engeland is meeverhuisd en dezelfde betekenis heeft.

Aangezien deze column is opgenomen in het boek 'Gevaarlijke Planten' heeft de uitgever mij verzocht een deel van de column te verwijderen. Wil je deze of andere columns toch in zijn geheel lezen? Bestel dan het boek!

Zie linksboven op deze site voor bestelinformatie.

Deel 76: Rhododendron

2009-05-05T06:03:00.001-07:00

Wereldwijd komen zo’n 700 verschillende soorten rhododendrons voor. We kunnen ze aantreffen vanaf de bijna permanent bevroren bodem van Siberië tot aan in bomen groeiende soorten in tropisch Nieuw Guinea. Sommigen blijven erg klein en worden soms niet groter dan een 15 centimeter, terwijl andere wilde rhododendrons tot bomen van wel 20 meter hoog kunnen uitgroeien. Zowel bloemen als blad van sommige rhododendrons geuren buitengewoon verfijnd. De (pontische) rhodondrendron (Rhododendron ponticum) is inheems in zuidelijk Europa, maar wordt hier veel aangeplant vanwege zijn mooie bloemen.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ‘rhododendron’, is een combinatiewoord uit het Grieks. ‘Rhodon’ betekent ‘roos’ en ‘dendron’ betekent ‘boom’. Samengeplakt is de betekenis dus ‘rozenboom’ en daarmee wordt de gelijkenis van de bloem verbeeld. Voor het tweede deel, ‘ponticum’, duiken we even de geschiedenis in. Met het woord ‘pontus’ of ‘pontos’ wordt in het Grieks ‘zee’ bedoeld, maar meer in het bijzonder werden daarmee de gebieden ten zuiden van de Zwarte Zee aangeduid. Het is dus een plaatsaanduiding van de vermoedelijke oorspronkelijke groeiplaats van deze rhododendronsoort.

Aangezien deze column is opgenomen in het boek 'Gevaarlijke Planten' heeft de uitgever mij verzocht een deel van de column te verwijderen. Wil je deze of andere columns toch in zijn geheel lezen? Bestel dan het boek!

Zie linksboven op deze site voor bestelinformatie.

Deel 75: Hondspeterselie

2009-04-27T11:01:00.000-07:00

De hondpeterselie (Aethusa cynapium) hoort tot de grote familie der schermbloemigen. Alle familieleden vallen op door het samengestelde scherm: een aantal bloemen, waarvan de steeltjes vanuit één punt ontspringen, vormen samen een soort paraplu. De hondspeterselie wordt maximaal ongeveer 80 hoog en heeft bladeren met een bijzonder onplezierig geurtje. De plant houdt van ruigten en heeft een ongevoeligheid voor onkruidverdelgers. Daardoor vult zij snel de gaten in de begroeiing wanneer andere onkruiden wel het loodje leggen bij bestrijding.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ‘Aethusa’, komt van het Griekse woord ‘aitho’ of ‘aithein’, dat zoiets als ‘oplichten’, ‘branden’ of ‘verschroeien’ betekende. Het heeft te maken met de onplezierige brandende sensatie die je in je mond voelt als je de hondspeterselie wilt eten. Het tweede deel, ‘cynapium’, is een vreemde combinatie tussen het Griekse woord ‘kyon’ of ‘kynos’ dat ‘hond’ betekent en het Latijnse woord ‘apium’. Een ‘apis’ is een ‘bij’, maar het is tegelijkertijd de oude klassieke naam voor selderij en peterselie. Samen betekent het dus ‘hondspeterselie’. De toevoeging van het woordje ‘hond’ aan deze peterselie heeft dezelfde betekenis als die van hondeweer of hondsbrutaal. Hondspeterselie is dus slechte of kwade peterselie. Om het helemaal ingewikkeld te maken is de hondspeterselie helemaal geen peterseliesoort, maar een broertje van de enorm giftige gevlekte scheerling en dolle kervel. De verwarring is ooit ontstaan omdat de bladeren wat op die van de peterselie lijken.

Aangezien deze column is opgenomen in het boek 'Gevaarlijke Planten' heeft de uitgever mij verzocht een deel van de column te verwijderen. Wil je deze of andere columns toch in zijn geheel lezen? Bestel dan het boek!

Zie linksboven op deze site voor bestelinformatie.

Deel 74: Valkuid (of arnica)

2009-04-18T07:08:00.001-07:00

Het valkruid (Arnica montana) werd vroeger ook wel heel mooi wolverlei genoemd. Tegenwoordig noemt iedereen hem bij zijn Latijnse naam arnica en dat heeft natuurlijk alles te maken met zijn gebruik als werkzaam middel in allerlei zalfjes: zo’n commercieel belangrijke plant hoort natuurlijk een interessant lijkende wetenschappelijke naam te hebben want anders wordt het niet zo goed verkocht. In Nederland is het valkruid zo zeldzaam geworden dat hij op de zogenaamde rode lijst terecht is gekomen.

Het eerste deel van zijn gemeenschappelijke naam, ‘Arnica’, is uiteindelijk afkomstig van het Griekse woord ‘arnakis’ dat ‘lammetjeshuid’ betekent en algemeen gelooft men dat dit beschrijving is van de zachte bladeren van het valkruid. Veel aannemelijker is het natuurlijk om te geloven dat deze naam het effect beschrijft van de smeerseltjes met het valkruid: je krijgt er ook een heerlijk zachte huid van. Het tweede deel ‘montana’ betekent ‘berg’ en je hoort daarin ook al het Engelse woord ‘mountain’ of het Franse woord ‘mont’.

Aangezien deze column is opgenomen in het boek 'Gevaarlijke Planten' heeft de uitgever mij verzocht een deel van de column te verwijderen. Wil je deze of andere columns toch in zijn geheel lezen? Bestel dan het boek!

Zie linksboven op deze site voor bestelinformatie.

Deel 73: Blaartrekkende boterbloem

2009-04-09T13:59:00.000-07:00

De blaartrekkende boterbloem (Ranunculus sceleratus) is een bleekgroene, vrije kale en rechtopstaande eenjarige plant. Van oorsprong is hij een Euraziatische soort, maar net als andere pioniersplanten weet hij vaak buiten zijn groeigebied op te duiken. In bijna heel Nederland komt deze blaartrekkende boterbloem algemeen voor en het is dus een echte kosmopoliet ofwel wereldburger (‘kosmos’ is wereld’ en ‘polites’ is ‘burger’).

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ‘Ranunculus’, is Latijns voor kleine kikvors (‘rana’ is ‘kikker’). Vermoedelijk heeft dit te maken met het feit dat veel soorten boterbloemen nabij water worden aangetroffen. In het Nederlands kennen we het woord ranonkel. Het tweede deel, ‘sceleratus’, is ook Latijn en betekent zoiets als misdadig, pijnlijk of gemeen. Het oorspronkelijke woord was ‘scelus’ en dat betekende misdaad of rampspoed. En dat duidt al wat op de giftigheid van de plant.

Aangezien deze column is opgenomen in het boek 'Gevaarlijke Planten' heeft de uitgever mij verzocht een deel van de column te verwijderen. Wil je deze of andere columns toch in zijn geheel lezen? Bestel dan het boek!

Zie linksboven op deze site voor bestelinformatie.

Deel 72: Moerasrozemarijn

2009-04-05T12:56:00.000-07:00

De moerasrozemarijn (Ledum Palustre) behoort tot de uitgebreide familie van de heideachtigen. In noordelijke gebieden van Europa en midden en noord-Azië voelt hij zich het meeste thuis in hoogveen, natte en kalkvrije turfvelden, en de toendra. Het is dus een moerasplant. Doordat de plant diverse etherische oliën bevat, heeft hij een wat een eigenaardige geur. In Nederland is de moerasrozemarijn zeldzaam.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ‘Ledum’, komt van het Griekse woord ‘ledon’ en dat is het woord waarmee die Grieken de cisteroos aanduidden. De cisterozen zijn een groep bloemen uit een plantengeslacht van de zonneroosjesfamilie, een familie van wat kruidachtige planten en kleine struikjes die in het wild groeien in het Middellandse Zeegebied. Maar da’s niet het einde van het verhaal: ‘ledus’ betekent ook ‘wolvet’. Griekse herders stuurden hun schapen bosjes in waar de cisterozen groeiden. Die rozen scheidden een vet af en dat bleef aan de vacht kleven. Dat vet werd door de herders verkocht. Het tweede deel, ‘palustre’ betekent ‘moeras’ in het Latijn.

Aangezien deze column is opgenomen in het boek 'Gevaarlijke Planten' heeft de uitgever mij verzocht een deel van de column te verwijderen. Wil je deze of andere columns toch in zijn geheel lezen? Bestel dan het boek!

Zie linksboven op deze site voor bestelinformatie.

Deel 71: Holwortel

2009-03-28T05:16:00.000-07:00

De holwortel (Corydalis cava) is een perfect voorbeeld van een stinzenplant. De plant komt van nature voor in de beschaduwde bossen in de berggebieden van Midden- en Zuid-Europa. Zijn natuurlijke verspreidingsgebied bereikt bijna Nederland, maar hier is hij vrijwel uitsluitend op stinzen en staten te bewonderen.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ‘Corydalis’, komt van het Griekse woord ‘korydos’ dat ‘kuifleeuwerik’ betekent. De bloemen lijken een kuif te hebben en dat levert wel vaker de vergelijking met een vogel op. Hier en daar worden wat afwijkende volksnamen gebruikt, zoals ‘vogeltjes op de kruk’ of ‘kippen op een stok’. Het tweede deel, ‘cava’, betekent ‘hol’ of ‘grot’. Het is dus wel duidelijk waar de naam holwortel vandaan komt: zijn wortel is hol.

Aangezien deze column is opgenomen in het boek 'Gevaarlijke Planten' heeft de uitgever mij verzocht een deel van de column te verwijderen. Wil je deze of andere columns toch in zijn geheel lezen? Bestel dan het boek!

Zie linksboven op deze site voor bestelinformatie.

Deel 70: Zevenboom

2009-03-22T07:39:00.000-07:00

De zevenboom (Juniperus sabina) hoort tot de cypressenfamilie en is een broertje van de bekende jeneverbes. Van die jeneverbes maakt men, zoals bekend jenever en gin, maar dat is bij de zevenboom niet echt een goed idee. Oorspronkelijk kwam hij als bergbewoner voor van zuidelijk Europa tot centraal Azië. Maar omdat bepaalde gekweekte soorten van die goede bodembedekkers zijn, kan men ze tegenwoordig in vele vaderlandse tuinen aantreffen. Van daaruit is hij weer ontsnapt en nu komt hij hier af en toe in het wild voor.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ‘Juniperus’, levert de taalkundigen behoorlijke problemen op. Zoals zovaak lost men het probleem op door het geen probleem te noemen: ‘Juniperus’ zou simpelweg afstammen van het woord dat de Romeinen voor de jeneverbes gebruikten: ‘iuniperus’. Maar zo eenvoudig is dat natuurlijk niet. Uiteindelijk stamt het woord vermoedelijk af van een Keltisch woord, ‘jenoperus’ dat zoiets betekende als ‘ruw’ en dat is een goede omschrijving van de zevenboom en zijn familieleden. Het tweede deel, ‘sabina’, is afkomstig van de Sabijnen, een oude Italiaanse volksstam, die we nog kennen van de sage van ‘de roof van de Sabijnse maagden’.

Aangezien deze column is opgenomen in het boek 'Gevaarlijke Planten' heeft de uitgever mij verzocht een deel van de column te verwijderen. Wil je deze of andere columns toch in zijn geheel lezen? Bestel dan het boek!

Zie linksboven op deze site voor bestelinformatie.

Deel 69: Aardappel

2009-03-15T03:12:00.000-07:00

Hoewel rijst en pasta aan een opmars bezig zijn, is de aardappel (Solanum tuberosum) in Nederland nog steeds volksvoedsel nummer een. Onderzoek heeft uitgewezen dat de eerste wilde aardappel misschien wel meer dan 10.000 jaar geleden is ontstaan op de hellingen van het Andes-gebergte in zuidelijk Peru. Spaanse ontdekkingsreizigers brachten de aardappel omstreeks 1536 over naar hun thuisland, maar het verschrompelde knolletje wist eerst niemand echt te bekoren. Het duurde een hele tijd voordat men begreep dat de knolletjes eetbaar waren.

De tomaat en de paprika zijn weliswaar gezonde broertjes van de aardappel, maar die aardappel heeft ook een duistere kant. Dat blijkt uit het feit dat ze allemaal tot de potentieel dodelijke nachtschadefamilie behoren.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ‘Solanum’, komt van het Latijnse woord ‘solace’ dat via het oud-Franse ‘solas’ afkomstig is van het Latijnse ‘solacium’ wat ‘troost’ betekent. Wij herkennen daarin zelfs nog de Nederlandse term ‘soelaas bieden’. Het heeft te maken met de verdovende eigenschappen van bepaalde soorten van deze plantenfamilie. Het tweede deel, ‘tuberosum’, is Latijn voor ‘knol’.

Aangezien deze column is opgenomen in het boek 'Gevaarlijke Planten' heeft de uitgever mij verzocht een deel van de column te verwijderen. Wil je deze of andere columns toch in zijn geheel lezen? Bestel dan het boek!

Zie linksboven op deze site voor bestelinformatie.

Deel 68: Wilde kamperfoelie

2009-03-08T06:51:00.001-07:00

Al voor het eind van de winter laat de wilde kamperfoelie (Lonicera periclymenum) haar knoppen uitlopen en hij is daarmee dus een van de eerste planten, die weer een teken van leven geeft. Het is een houtige liaanachtige plant, die zich meedogenloos om andere bos- en tuinbewoners kan heenwikkelen. Vooral ’s avonds verspreiden de prachtige bloemen een heerlijke, sterke, zoete en bijna bedwelmende geur. Geen wonder dus dat mensen een kamperfoelie graag in hun tuin willen aanplanten.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ‘Lonicera’, eert de Duitse botanicus Adam Lonitzer (1528-1586). In de geest van zijn tijd heeft hij als wetenschapper zijn naam verlatijnst tot Lonicerus. Het tweede deel, ‘periclymenum’, is de naam van een argonaut uit de Griekse mythologie. Zijn grootvader, de zeegod Poseidon, gaf hem onvoorstelbare kracht en de vaardigheid om iedere vorm aan te nemen tijdens gevechten. Die naam is goedgekozen omdat de stengels van de kamperfoelie een boom letterlijk kan doodwurgen en bovendien verandert de plant ook van kleur.

Aangezien deze column is opgenomen in het boek 'Gevaarlijke Planten' heeft de uitgever mij verzocht een deel van de column te verwijderen. Wil je deze of andere columns toch in zijn geheel lezen? Bestel dan het boek!

Zie linksboven op deze site voor bestelinformatie.

Deel 67: Bolderik

2009-03-02T10:48:00.000-08:00

De tot een meter hoge bolderik (Agrostemma githago) heeft een groot probleem. Men neemt aan dat de bolderik uit een voorvader uit Klein-Azië is ontstaan door zichzelf te specialiseren als graanakkeronkruid. De vorm van de plant en haar zaden zijn geheel aangepast aan een dergelijk bestaan. Ooit was het een algemeen voorkomend en gevreesd onkruid, maar door die specialisatie is zij ook tot uitsterven gedoemd. Het zaad houdt maar korte tijd zijn kiemkracht, maar zolang er zaden van de bolderik tussen het zaaigraan bleven zitten, konden ze kort na de oogst weer uitgezaaid worden. Dat is nu helemaal voorbij: graan wordt nu streng geselecteerd en een giftige plant wordt beslist niet meer over het hoofd gezien.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ‘Agrostemma’, is een combinatiewoord uit het Grieks: ‘agros’ is ‘veld’ en ‘stemma’ is ‘bloemenkrans’. Samen betekent de naam dus zoiets als ‘bloemenweelde voor het veld’. Het tweede deel, ‘githago’, is vermoedelijk een Latijnse vorm van het oud-Engelse woord ‘gith’ (‘zwart’), dat bij ons is overgebleven in het woord ‘gitzwart’. De bolderik heeft inderdaad zwarte zaden.

Aangezien deze column is opgenomen in het boek 'Gevaarlijke Planten' heeft de uitgever mij verzocht een deel van de column te verwijderen. Wil je deze of andere columns toch in zijn geheel lezen? Bestel dan het boek!

Zie linksboven op deze site voor bestelinformatie.

Deel 66: Amerikaanse vogelkers

2009-02-22T02:46:00.000-08:00

Bospest is de terechte bijnaam van de Amerikaanse vogelkers (Prunus serotina) en die bijnaam heeft hij niet zonder reden gekregen. De boom is oorspronkelijk inheems in Noord-Amerika en hij kan daar wel tot dertig meter hoog worden. Hij werd als sierboom in Nederland ingevoerd en begon aan het eind van de 19de eeuw te verwilderen. In de eerste helft van de 20ste eeuw werd hij door ietwat onnadenkende bosbeheerders overal aangeplant als ‘vulhout’ in productiebossen. De nieuwkomer wist die kans goed te gebruiken en groeide al snel uit tot een plaag. Hij wordt nu met alle mogelijke middelen bestreden, maar dat blijkt een hopeloze zaak te zijn.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ‘Prunus’, betekent ‘pruim’ en dat vertelt ons dat ook de Amerikaanse vogelkers tot de uitgebreide familie van voornamelijk eetbare pruimachtigen behoort. Het tweede deel, ‘serotina’, komt via het oud-Franse woord ‘serus’ uit het Latijn en betekent ‘laat’. Het vertelt ons dus dat de plant een late bloeier is. Hij bloeit hier pas in de voorzomer als de inheemse prunussoorten al uitgebloeid zijn.

Aangezien deze column is opgenomen in het boek 'Gevaarlijke Planten' heeft de uitgever mij verzocht een deel van de column te verwijderen. Wil je deze of andere columns toch in zijn geheel lezen? Bestel dan het boek!

Zie linksboven op deze site voor bestelinformatie.

Deel 65: Stinkende gouwe

2009-02-15T07:07:00.000-08:00

Een kruidachtig plantje met de naam stinkende gouwe (Chelidonium majus) wil je waarschijnlijk niet in een vaas op de tafel hebben staan. Toch is het niet een onaardig plantje om te zien en de naam ‘gouwe’ (gouden) heeft betrekking op de lichtgelige kleur van de bloemen. Het overvloedige oranjekleurige melksap in de plant heeft inderdaad een onaangename, bittere en scherpe geur. De stinkende gouwe komt voor in de gematigde gebieden van Europa en Azië en is een typische volger van de mens als gevolg van haar vroegere gebruik als geneeskruid.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ‘Chelidonium’, is ‘zwaluw’ in het Latijn. Dit herinnert aan een oude fabel, die verhaalt dat zwaluwen hun blind geboren jongen met het sap van deze plant weer zouden kunnen laten zien. Een andere verklaring was dat zwaluwen arriveren bij het eerste openen van de bloem en pas weer vertrekken wanneer de laatste bloem verwelkt. Het tweede deel, ‘majus’, komt ook uit het Latijn en betekent ‘groter’.

Aangezien deze column is opgenomen in het boek 'Gevaarlijke Planten' heeft de uitgever mij verzocht een deel van de column te verwijderen. Wil je deze of andere columns toch in zijn geheel lezen? Bestel dan het boek!

Zie linksboven op deze site voor bestelinformatie.

Deel 64: Brem

2009-02-08T12:16:00.000-08:00

De brem (Cytisus scoparius) komt eigenlijk in heel Europa in het wild voor en is een gewilde aanwinst voor de tuin. Buiten Europa is hij echter een stuk minder welkom en in landen als Amerika en Australië zitten de overheden behoorlijk met hem in de maag. Hij lijkt de inheemse flora daar wat te verdringen, bemoeilijkt de houtkap en dat hij ook nog eens giftig is maakt hem ook niet echt geliefd.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, Cytisus, komt van het Griekse woord kutisus, waarmee een soort klaver werd aangeduid. Nu is de brem natuurlijk geen klaver, maar soms maken plantennamen echt onvoorspelbare ontwikkelingen door. Het tweede deel, scoparius, is gelukkig wat eenvoudiger te verklaren en komt van het Latijnse woord scopoe dat ‘bezem’ betekent. Van oudsher worden van bremtwijgen bezems gemaakt en in Engelstalige landen heet de plant zelfs (Scottish) broom. Broom is dan uiteraard het Engelse woord voor bezem.

Aangezien deze column is opgenomen in het boek 'Gevaarlijke Planten' heeft de uitgever mij verzocht een deel van de column te verwijderen. Wil je deze of andere columns toch in zijn geheel lezen? Bestel dan het boek!

Zie linksboven op deze site voor bestelinformatie.

Deel 63: Bijvoet

2009-01-31T02:54:00.000-08:00

Bijna elk stuk droge en voedselrijke grond dat langer dan een jaar of twee braak ligt krijgt de bijvoet (Artemisia vulgaris) als hoofdbestanddeel van de vegetatie. In de duistere Middeleeuwen meende men dat Johannes de Doper een krans van bijvoet om zijn middel moest hebben gedragen en daarom werd de plant ook wel Sint Janswortel genoemd. Die naam is echter al langere tijd in onbruik omdat er verwarring kon ontstaan met het Sint Janskruid (Hypericum perforatum).

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ‘Artemisia’, heeft zijn naam te danken aan de Griekse godin Artemis, de godin van de jacht en beschermer van het bos. Ook stond zij bekend als beschermster van geboorten en kinderen. Het tweede deel, ‘vulgaris’, komt uit het Latijn en betekent ‘gewoon’.

Aangezien deze column is opgenomen in het boek 'Gevaarlijke Planten' heeft de uitgever mij verzocht een deel van de column te verwijderen. Wil je deze of andere columns toch in zijn geheel lezen? Bestel dan het boek!

Zie linksboven op deze site voor bestelinformatie.

Deel 62: Blauwe lupine

2009-01-26T05:14:00.000-08:00

De blauwe lupine (Lupinus angustifolius) heeft prachtige hemelsblauwe bloemen (vandaar natuurlijk de naam) en behoort tot de familie van de peulvruchten. Tot deze grote familie behoren ook bonen, tuinbonen, erwten pinda’s en sojabonen. Van de lupine wordt lupinemeel gemaakt dat gezien wordt als een goede vervanger van vaak genetisch gemanipuleerde soja. Vanaf december 2008 zijn fabrikanten verplicht te melden dat er lupine in hun product aanwezig is. Dat is een noodzakelijke maatregel omdat mensen, net zoals bij pinda’s, een allergische reactie kunnen krijgen als gevolg van het eten van lupinemeel.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ‘Lupinus’, komt van het Latijnse woord ‘lupus’ dat ‘wolf’ betekent. Vroeger meende men dat de plant de grond van kostbare voedingsstoffen beroofde. Tegenwoordig wordt hij juist als groenbemester ingezet. Andere tijden, andere inzichten. Het tweede deel, ‘augustifolia’ betekent in het Latijn zoiets als ‘statig, nobel loof’ en dat duidt natuurlijk op zijn prachtige hoge en daardoor statige voorkomen.

Aangezien deze column is opgenomen in het boek 'Gevaarlijke Planten' heeft de uitgever mij verzocht een deel van de column te verwijderen. Wil je deze of andere columns toch in zijn geheel lezen? Bestel dan het boek!

Zie linksboven op deze site voor bestelinformatie.

Deel 61: Abrikoos

2009-01-19T08:09:00.001-08:00

De goudgele abrikoos (Prunus armeniaca) met zijn fluweelzachte huid smaakt fris en zoet en is een steenvrucht. Oorspronkelijk is de abrikoos afkomstig uit gebieden in Noordoost-China en niet, zoals zijn soortnaam armeniaca zou doen vermoeden, uit Armenië dat ten oosten van Turkije ligt. Daar is hij met de beroemde karavanen van de Zijderoute naartoe vervoerd. De introductie in Europa wordt toegeschreven aan Alexander de Grote (356 – 323 voor Christus).

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ‘Prunus’, komt uit het Latijn en betekent ‘Pruim’. Het woord duidt dus tegenwoordig de uitgebreide familie van voornamelijk eetbare pruimachtigen, waaronder de pruim, abrikoos, kers, amandel en perzik, aan. Het tweede deel, ‘armeniaca’, betekent (het land) ‘Armenië’. De woorden ‘abrikoos’ en het Engelse ‘apricot’ zelf hebben een heel wat langere omzwerving achter de rug: via het middeleeuwse Franse woord ‘abricot’, het Catalaanse woord ‘abercoc’ zijn we al snel in Spanje in de Moorse tijd beland. Via het Arabische woord ‘al-birquq’ komen we via het Griekse ‘bericokkia’ tot het Latijnse woord ‘(malum) praecoquum’. Dat betekende zoiets als ‘vroeg-rijpend (fruit)’

Aangezien deze column is opgenomen in het boek 'Gevaarlijke Planten' heeft de uitgever mij verzocht een deel van de column te verwijderen. Wil je deze of andere columns toch in zijn geheel lezen? Bestel dan het boek!

Zie linksboven op deze site voor bestelinformatie.