Wijdschermige scheerling

In de Nederlandse flora kennen we de uiterst giftige gevlekte scheerling (Conium maculatum). Deze scheerling behoort tot een kleine familie, waartoe een vijftal soorten behoren. Eentje daarvan is de wijdbloemige scheerling (Conium divaricatum), al moet ik ruiterlijk toegeven dat ik de Nederlandse soortnaam zelf maar verzonnen heb. De wijdschermige scheerling komt in ons land namelijk niet voor en is slechts inheems in delen van Griekenland, inclusief Kreta.

De plant onderscheidt zich van de gevlekte scheerling door een vrijwel ongevlekte, groenblijvende stengel. De wijdschermige scheerling is met een maximale hoogte van zo'n 120 centimeter doorgaans iets kleiner dan zijn naaste familielid. Diens bladeren zijn wat fijner geveerd en vertonen een zachtere textuur. Juist die bladeren zijn een eerste aanwijzing voor een correcte determinatie. De schermen staan opvallend wijd uiteen, een kenmerk dat de soort zijn naam heeft gegeven en dat in floristische beschrijvingen als diagnostisch wordt beschouwd. De geur, hoewel minder penetrant dan die van de gevlekte scheerling, blijft zeer onaangenaam en vormt een tweede signaal dat de plant tot het geslacht Conium zal behoren.

Ecologisch gezien is wijdschermige scheerling wat minder opportunistisch dan zijn naaste verwant. Hij prefereert halfschaduw, koelere bodems en stenige, kalkrijke substraten. Deze habitatkeuze verklaart mede waarom de soort minder vaak in door mensen verstoorde, ofwel antropogene, landschappen wordt aangetroffen en daardoor relatief onbekend is gebleven. Die onbekendheid zorgt er ook voor dat sommige biologen hem nog steeds willen zien als een ondersoort van de gevlekte scheerling.

Het eerste deel van de wetenschappelijke naam, Conium, is afgeleid van het Oudgriekse kṓneion (κώνειον), wat via kônos (κῶνος) zoiets betekende als 'kegel(vormig)', 'dennenappel' of 'tol'. Die laatste had dan ook de betekenis van 'duizelig' en het is een van de beginnende effecten van inname van de plant. Het tweede deel, divaricatum is Latijn en betekent 'uitgespreid'.

Mocht je je intussen afvragen wat het woord 'scheerling' betekent, dan kan ik op deze plaats melden dat het uiteindelijk 'mest' betekent. Men gelooft dat het wellicht is afgeleid uit het Oudgriekse skôr (σκῶρ), wat 'ontlasting' of 'feces' betekent. Beide scheerlingen ruiken bijzonder onaangenaam naar muizenurine.

Chemisch gezien bevat de wijdschermige scheerling dezelfde alkaloïden die de gevlekte scheerling zo berucht hebben gemaakt, waaronder coniïne en γ-coniceïne. De concentraties lijken gemiddeld ietwat lager, maar toxicologische onderzoeken tonen onomwonden aan dat de neurotoxische werking identiek is: blokkering van de neuromusculaire transmissie, gevolgd door perifere verlamming (van armen en benen) en uiteindelijk verlamming van je longen. Dan sterf je een vreselijke dood. In Zuid-Europese casuïstiek zijn enkele vergiftigingen bij vee gedocumenteerd, vooral in gebieden waar de soort voorkomt langs beekdalen en vochtige bosranden. De plant wordt in jonge stadia met enige regelmaat verward met eetbare schermbloemigen, wat incidentele menselijke vergiftigingen verklaart.

De Oudgriekse filosoof Socrates (circa 470-399 vChr) pleegde zelfmoord werd geëxecuteerd met het gif van de gevlekte scheerling, maar intussen is men daar niet meer zo zeker van. Ook de wijdschermige scheerling wordt tegenwoordig gezien als mogelijke kandidaat[1].

[1] Vlassi et al: What Socrates drank? Comparative chemical investigation of two Greek Conium taxa exhibiting diverse chemical profiles in Phytochemistry - 2022

Duivelswimpers (of devil's eyelashes)

De hier beschreven soort komt in Nederland heel sporadisch voor. Geen wonder dat er nog geen Nederlandse benaming voor verzonnen is. In het Engelse taalgebied staat deze soort bekend als devil's eyelashes (Tribulus terrestris) ofwel 'duivelswimpers' en die directe vertaling lijkt mij een aanvaardbare naam totdat iemand een betere (en officiëlere) verzint.

De naam is overigens verdiend en hij kreeg 'm vanwege de vorm van de stekelige vruchtjes, die met hun naar boven gerichte, fijne maar vlijmscherpe punten doen denken aan de wimpers van een demonisch wezen.

Duivelswimpers is een laagblijvende, kruipende plant met dunne, spreidende stengels die tot zestig centimeter kunnen uitlopen. De even geveerde bladeren bestaan uit kleine, ovaal behaarde blaadjes die tegenoverstaand aan de stengel zitten. In de bladoksels verschijnen kleine, heldergele vijfdelige bloemen die slechts één dag openblijven. Het meest kenmerkend is de harde, houtige vrucht: een vijfdelige schizocarp waarvan elk segment twee tot vier scherpe stekels draagt. Door hun geometrie wijst altijd één punt omhoog, klaar om zich in huid, poot of fietsband te boren. De soort gedijt in droge, verstoorde bodems en vormt snel dichte, kruipende matten. Deze soort is inheems in zuidelijk Europa en zuidelijk Azië.

Het eerste deel van de wetenschappelijke naam, Tribulus, is afkomstig van het Oudgriekse woord τρίβολος (tríbolos) met de betekenis van 'met stekels', al probeert Wikipedia je wat anders te doen geloven. Het woord over als tribulos overgenomen door de Romeinen, die het naast de plantnaam ook gebruikten als naam voor een wapen dat wij nu een 'kraaienpoot' noemen. Het tweede deel, terrestris, is natuurlijk afgeleid van het Latijnse terra ('aarde').

Verstopt in duivelswimpers zit een hele serie saponinen, vooral protodioscine, die in het menselijk lichaam een reeks kleine effecten kunnen veroorzaken. Hoewel het extract ervan sinds de jaren 80 van de vorige eeuw als voedingssupplement wordt gebruikt in de veronderstelling dat het de testosteronspiegel verhoogt, blijkt een extract van duivelswimpers in wetenschappelijke onderzoeken geen effect op die testosteronspiegel te hebben gehad en is de veiligheid ervan nimmer aangetoond[1]. Uit geen enkel onderzoek blijkt dat het krachtverhogende eigenschappen of effecten heeft die vergelijkbaar zijn met anabole steroïden. Dus heren, het is dus volslagen nutteloos wanneer jullie het gebruiken als middel om spieren te kweken of als seksueel stimulerend supplement willen gebruiken. Een literatuuronderzoek uit 2024 bracht twee klinische studies van lage kwaliteit aan het licht waarin een oraal toegediend extract van duivelswimpers werd onderzocht bij vrouwen na de menopauze met seksuele klachten als gevolg van het urogenitaal menopauzesyndroom[2]. Uit het onderzoek bleek dat de literatuur te heterogeen was om conclusies te kunnen trekken. Wel kan een overdaad van dit middel een mogelijke fatale vergiftiging van je lever en nieren kan opleveren[3].

Ik kwam een beschrijving van deze soort tegen in het boek 'Nightshade' van E.S. Thomson, waar een tonicum van devil's eyelashes beschreven werd als een aphrodisiacum, ofwel een lustverhoger.

[1] Andrzej Pokrywka et al: Insights into Supplements with Tribulus Terrestris used by Athletes in Journal of Human Kinetics - 2014. Zie hier.
[2] Ullman et al: Complementary and Alternative Therapies for Genitourinary Syndrome of Menopause: An Evidence Map in Annals of Internal Medicine – 2024. Zie hier.
[3] Mohy-Ud-Din, Jonassaint: Severe Liver and Renal Injury From Tribulus Terrestris in ACG Case Reports Journal - 2024. Zie hier.

Sinicuichi

Officieel heeft sinicuichi (Heimia salicifolia) geen Nederlandse benaming, want in deze contreien kun je hem alleen in bepaalde spirituele webshops aantreffen. Daar wordt de traditionele naam gebruikt (want dat staat interessant). Een betere keuze zou 'zonneopener' zijn, want dat is de vertaling van zijn Engelstalige naam.

Maar goed, sinicuichi behoort tot de Lythraceae, een familie die bekendstaat om haar waterminnende kruiden en struiken. Sinicuichi is echter een uitzondering, want het is een warmteminnende, geelbloeiende heester die zich uitstrekt van het zuidwesten van de Verenigde Staten tot diep in Argentinië. In diverse volksmonden heet hij sinicuichi, sun opener, shrubby yellowcrest of eenvoudigweg sini.

De plant vormt een lage, vaak warrige struik met smalle bladeren die lijken op die van de wilg. De stengels zijn dun, buigzaam en vaak roodbruin aangelopen. In de zomer verschijnen talloze kleine, gele bloemen die als miniatuur‑lantaarns langs de twijgen hangen. Sinicuichi groeit in open, zonnige habitats: droge hellingen, rivieroevers, savanneachtige graslanden. Zijn verspreiding is breed, van Texas en New Mexico via Mexico en Midden‑Amerika tot aan de subtropische zones van Zuid‑Amerika. De plant verdraagt hitte en tijdelijke droogte, maar lijkt vooral te gedijen waar de zon onverbiddelijk brandt.

Het eerste deel van de wetenschappelijke naam, Heimia, eert Ernst Ludwig Heim (1747–1834), een Duitse arts, botanicus en hoogleraar in Berlijn. Heim was ooit een bekende figuur in de Berlijnse medische wereld, vooral door zijn werk als stadsarts en zijn botanische interesse. Het tweede deel, salicifolia, is een combinatiewoord uit het Latijn, waar salix 'wilg' betekende en folium 'blad'. Samen is dat 'wilgenblad' en het beschrijft de vorm van het blad. De inheemse naam sinicuichi is afgeleid uit het Nahuatl, de taal der Azteken. Daar was sini een regionale vorm zijn van een woord voor geel of goudkleurig, terwijl cuichi verwant aan cuīcatl, 'lied'. Samen is dat de 'goudgele zanger'.

De plant is beroemd (of berucht) om zijn alkaloïden. De belangrijkste daarvan is vertine, ook bekend als cryogenine, die in de literatuur wordt genoemd als het primaire bioactieve bestanddeel. Daarnaast komen lyfoline, lythrine, heimidine en lythridine voor. Dat is een kleine familie van verwante verbindingen die vermoedelijk samen het karakteristieke effect bepalen. De exacte farmacologie blijft echter onduidelijk, want de plant is nooit grondig wetenschappelijk onderzocht.

Dan het domein waarin sinicuichi zijn reputatie heeft opgebouwd. In delen van Mexico en Midden‑Amerika wordt de struik al eeuwenlang ritueel gebruikt. De bereiding is eenvoudig, maar symbolisch geladen: men plukt verse bladeren, laat ze licht verwelken, overgiet ze met koel water en zet het mengsel een dag lang in de zon. Tijdens deze fermentatie, zo luidt de traditie, "neemt de drank de kennis van de zon in zich op".

Het resultaat is een licht troebele, geelachtige vloeistof die volgens gebruikers zowel lichamelijke ontspanning als een merkwaardige auditieve helderheid geeft. Sommige beschrijvingen spreken van een 'gouden' herinneringstoestand, alsof geluiden verder weg klinken, maar tegelijk scherper worden. Andere bronnen noemen mild hallucinogene effecten, al lijkt dit sterk afhankelijk van dosering, bereiding en context. Het is allemaal onzin, want wat er écht gebeurt na het drinken van dit brouwsel is dat je hersenen vergiftigd worden en dus storingen gaan vertonen.

Sinicuichi behoort tot die planten die in de moderne kruidensector een zweem van mystiek hebben gekregen, maar in de traditionele context vooral functioneel waren: een middel om te ontspannen, om rituele momenten te markeren, of om verhalen en herinneringen te verdiepen.

Paradoxale silene

Nee, de Paradoxale silene (Silene paradoxa) komt in Nederland niet voor en dus heb ik diens voor de hand liggende Nederlandse benaming hier maar voor het eerst benoemd. Deze soort is een opvallende ecologische specialist die gedijt op metallifere bodems, waaronder plaatsen met hoge concentraties arsenicum (arsenaat). In tegenstelling tot veel andere planten die zware metalen vermijden, toont de Paradoxale silene juist een opmerkelijk vermogen om arsenicum uit verontreinigde bodems op te nemen en te tolereren.

Deze soort is een polvormende, tapwortelige kruidachtige soort met witte tot rozeachtige bloemen en kleverige stengels, wat een typisch kenmerk is van veel andere soorten Silenes, dat helpt bij het vangen van insecten of het afweren van kruipende plaagdieren. De bladeren zijn smal en tegenoverstaand. De plant bereikt meestal een hoogte van enkele decimeters. De Paradoxale silene komt van nature voor in delen van Zuid-Europa, waaronder Italië, Frankrijk en Corsica, vaak op rotsige hellingen, kalkbodems of plaatsen met polymetallische verontreiniging, zoals koper, zink en arsenicum.

Het eerste deel van de wetenschappelijke naam, Silene, is de vrouwelijke vorm van Silenus, een Griekse bosgod die werd beschreven als bedekt met schuim, een verwijzing naar het kleverige schuim dat sommige silenes bedekt. Het tweede deel, paradoxa, is afgekeid van het Oudgriekse parádoxos (παράδοξος) en dat is een combi van pará (παρά) 'tegen' en dóxa (δόξα) 'verwachting'.

Wat deze soort bijzonder maakt, is zijn arsenicum-tolerantie. Onderzoekers vergeleken populaties van een arsenicumrijke mijnsite nabij Fenice Capanne (Italië) met een niet-verontreinigde populatie[1]. De mijnpopulatie bleek behoorlijk toleranter voor arsenicum dan de controleplanten. De planten accumuleerden arsenicum in de wortels, maar transporteerden het beperkt naar de bovengrondse delen, wat een typische beschermingsstrategie voor zware metalen is.

Het onderzoek toont aan dat de tolerantie van de Paradoxale silene niet (vooral) komt door fytochelatines. Dat zijn speciale stoffen die planten meestal gebruiken om arsenicum te binden en veilig op te slaan. De planten van de giftige mijnsite maakten zelfs minder van deze stoffen aan dan normale planten. Toch konden ze veel beter tegen arsenicum. Dat betekent dat ze een andere manier hebben ontwikkeld om zichzelf te beschermen. Mogelijk slaan ze arsenicum beter op, zetten ze het om in een minder giftige vorm, of voeren ze het sneller af. Ze vertrouwen dus niet op de gebruikelijke ontgiftingsroute. De weinige stoffen die ze wél maakten om zich tegen vergiftiging te beschermen, hadden wel iets langere ketens. Dit wijst erop dat de plant zijn eigen biochemie iets heeft aangepast aan het giftige arsenicum in de bodem.

Net als veel andere planten die op giftige bodems groeien, werkt de Paradoxale silene waarschijnlijk samen met bodemschimmels. Deze schimmels helpen de plant met het opnemen van voedingsstoffen en het omgaan met zware metalen. De Paradoxale silene is dus een mooi voorbeeld van evolutie onder extreme omstandigheden. Het is een extremofiel geworden. Door generaties lang te groeien op sterk vervuilde mijnbodems met arsenicum, zijn er planten ontstaan die niet alleen overleven, maar het gif actief kunnen verwerken. Andere soorten zouden al snel sterven.

Hoewel interessant voor mogelijke fytoremediatie, is de plant riskant. Hoge arsenicum-concentraties in weefsel maken hem giftig voor grazende dieren en potentieel gevaarlijk voor de mens bij contact of inname. In verontreinigde gebieden draagt de soort bij aan de stabilisatie van bodems, maar verspreiding naar landbouwgrond is onwenselijk.

De Paradoxale silene toont maar weer eens aan hoe goed planten zich aan vervuilde bodems kunnen aanpassen. Het heeft zelfs potentie voor bodemsanering.

[1] Arnetolli et al: Arsenate tolerance in Silene paradoxa does not rely on phytochelatin-dependent sequestration in Environmental Pollution – 2008. Zie hier.

Buxus

De buxus (Buxus sempervirens) is een wintergroene struik of klein boompje uit de buxusfamilie (Buxaceae). Afhankelijk van de soort en snoei kan hij uitgroeien tot 1 tot 5 meter hoog (of hoger als boom), maar hij blijft meestal laag als haag of vormstruik. De kleine bladeren zijn leerachtig, ovaal tot rond, donkergroen en glanzend. Deze soort bloeit met kleine, onopvallende geelgroene bloemetjes. Daarna ontstaan kleine, driezijdige capsulevruchtjes.

De buxus is zeer geschikt voor vormsnoei, iets wat men in de botanische wereld met de Engelstalige term topiary aanduidt. Denk aan bollen, kegels, spiralen, haagjes of figuren.

Het eerste deel van de wetenschappelijke naam, buxus, stelt taalwetenschappers voor een raadsel. In het Oudgrieks is púxos (πύξος) met de betekenis van 'buxus' verwant aan het woord 'buxus'. Omdat de buxus wél in Italië groeit, maar niet in Griekenland, denkt men dat er elders een oorsprong gevonden moet worden. Onzin, want wetenschappelijk onderzoek toont namelijk aan dat de buxus wel degelijk in Griekenland groeide, maar daar is uitgestorven[1]. Het tweede deel, sempervirens, is een combinatiewoord uit het Latijn: semper ('altijd') en virēns ('groen').

De buxus ziet er misschien uit als een brave, plooibare soort, maar hij is giftig van wortel tot blad. Niet een beetje giftig, maar écht giftig. Dodelijk giftig zelfs. De plant bevat een cocktail van alkaloïden, waaronder buxine, cyclobuxine D, buxopine en buxanthine.

Je snapt dat de buxus al deze gifstoffen niet heeft ontwikkeld om de mens te doden, maar om te voorkomen dat dieren hem consumeren. Evolutionair gezien werkt dat prima: vraatzuchtige planteneters lopen met een boog om de buxus heen.

Maar de mens is ook deels een planteneter, al trekken sommige mensen dat tot in het extreme door en eten uitsluitend planten. Da's niet altijd heel gezond, zo zegt de wetenschap[2], maar het consumeren van de buxus leidt bij de mens tot een aantal vervelende zaken. Denk aan misselijkheid en braken, diarree, duizeligheid, spiertrillingen, ademhalingsproblemen en in extreme gevallen: hartstilstand en dood.

De buxus zelf werd later, vooral in de middeleeuwen en renaissance, als medicijn geprobeerd. In de middeleeuwen en vroege moderne tijd gebruikten artsen extracten van buxus tegen koorts (waaronder malaria, als surrogaat voor kinine), reuma, jicht, syfilis, epilepsie, hoofdpijn en zelfs lepra. Het hout werd gekookt tot een aftreksel, de bladeren gedroogd en fijngemalen. Dat werkte ongeveer net zo goed als je zou verwachten van een plant die je hart kan stilzetten. De koorts en reuma waren inderdaad weg. Samen met de patiënt.

[1] Di Domenico: Distribution, history and evolution of buxus sempervirens L. and buxus balearica Lam in ArcAdiA Archivio Aperto di Ateneo – 2013
[2] Tong et al: Risks of ischaemic heart disease and stroke in meat eaters, fish eaters, and vegetarians over 18 years of follow-up: results from the prospective EPIC-Oxford study in British Medical Journal – 2019. Zie hier.

Indische sering

De Indische sering (Melia azedarach) wordt ook wel kralenboom genoemd. Hij is inheems in de tropische en subtropische delen van Zuidoost-Azië en Australië.

De volgroeide boom heeft een ronde kroon en is doorgaans 7 tot 12 meter hoog, al kan hij in uitzonderlijke gevallen wel 45 meter hoog worden. De bladeren zijn tot 50 centimeter lang, afwisselend geplaatst, langgesteeld, twee- of driemaal samengesteld (oneven geveerd). Die blaadjes zijn donkergroen aan de bovenkant en lichtergroen aan de onderkant, met gezaagde randen. De bloemen zijn klein en geurig, met vijf lichtpaarse of lila bloemblaadjes, die in trossen groeien. De vrucht is een steenvrucht, zo groot als een knikker, lichtgeel bij rijpheid, hangt de hele winter aan de boom en wordt geleidelijk gerimpeld en bijna wit. De Indische sering heeft maar een korte levensduur, gemiddeld ongeveer 20 jaar.

Het eerste deel van de wetenschappelijke naam, Melia, levert nogal wat problemen op. Het is afgeleid van het Oudgriekse woord melía (μελία), een naam die door de Griekse filosoof Theophrastus (~371–~287 BC) werd gebruikt voor de pruim-es (Fraxinus ornus) die gelijksoortige bladeren heeft. Het tweede deel, azedarach, is via het Franse azédarac en het Spaanse acederaque uiteindelijk geleend van het Perzische âzâd-deraxt, een combinatiewoord van âzâd ('nobel') en deraxt ('boom'). Samen is dat dus 'nobele boom'.

De plant wordt door inheemse volkeren veel toegepast in de volksgeneeskunst. Gomhars en zaadolie zijn enkele van de stoffen die medicinaal worden toegepast. Een aftreksel van de bladeren wordt gebruikt om sprinkhanen op afstand te houden en dat is op zich al een teken dat de Indische sering giftig moet zijn.

De vruchten zijn geëvolueerd om door dieren gegeten te worden. Ze eten het vruchtvlees rond de harde pit of verorberen de hele vrucht en scheiden dan later die pit weer uit. Als die pit tijdens het opeten wordt beschadigd, wordt het dier blootgesteld aan de gifstoffen in die pit. De processen van kauwen en verteren, en de mate van immuniteit tegen de specifieke gifstoffen, variëren sterk per diersoort, en er zal dan ook een grote variatie zijn in de klinische symptomen na inname.

Vruchten zijn giftig of verdovend voor mensen als ze in redelijke grote hoeveelheden worden gegeten. Volgens de medische literatuur kan menselijke vergiftiging optreden na het eten van 6 tot 9 vruchten, 30 tot 40 zaden of 400 gram van de schor.

De toxines zijn neurotoxines, die voornamelijk in de vruchten voorkomen. Deze zijn chemisch verwant aan azadirachtine, de belangrijkste verbinding in de commercieel belangrijke neemolie, een insecticide. Deze verbindingen houden waarschijnlijk verband met de resistentie van het hout en de zaden tegen plagen.

De eerste vergiftigingsverschijnselen treden enkele uren na inname op. Deze kunnen bestaan uit verlies van eetlust, braken, constipatie of diarree, bloederige ontlasting, maagpijn, longcongestie, hartstilstand, stijfheid, gebrek aan coördinatie en algemene zwakte. De dood kan na ongeveer 24 uur intreden.

De Indische sering wordt in Nederland door diverse leveranciers aangeboden. Tot nu toe is hij in ons land echter nog niet in het wild gesignaleerd.

Zee-ui

De zee-ui (Drimia maritima) komt hier in Nederland niet voor, al kun je de zaden op gespecialiseerde webshops probleemloos aanschaffen. Zijn natuurlijke habitat vind je aan de veelal rotsige kusten van zuidelijk Europa, westelijk Azië en noordelijk Afrika. Daar zijn de temperaturen een stuk aangenamer en dat betekent dat deze soort in ons land koel en vorstvrij moet overwinteren door exemplaren op te potten en binnenshuis te plaatsen. Aan de kusten van de Waddenzee is de zee-ui dus (nog) niet waargenomen.

Deze soort heeft niet voor niets de benaming zee-ui gekregen en dus groeit hij ondergronds uit tot een grote op een ui gelijkende bol die wel twintig centimeter in doorsnede kan zijn. Daar hoort een gewicht van een kilo of zeven bij. Dat zijn natuurlijk uitzonderingen, want in een rotsige bodem groeit hij een stuk slechter. Meerdere bollen kunnen in een kluit groeien en bevinden zich meestal net onder het oppervlak van de grond.

In het voorjaar produceert elke bol een rozet van ongeveer tien bladeren die elk tot een meter lang zijn. Ze zijn donkergroen van kleur en leerachtig van textuur. Ze sterven af in de herfst, wanneer de bol een hoge, smalle tros van honderden bloemen produceert. Deze bloeiwijze kan zo'n twee meter hoog oprijzen. Iedere circa 1.5 centimeter grote bloem heeft zes bloemblaadjes, elk met een donkere streep in het midden. De bloemblaadjes zijn wit, met uitzondering van die op de roodbloemige vorm.

Het eerste deel van de wetenschappelijke naam, Drimia, is afgeleid uit het Oudgrieks, waar het de vrouwelijke vorm is van drimús (δριμύς), wat zoiets betekent als 'bitter' en 'wrang'. Het verklaart de smaak van de plant. Het tweede deel, maritima, is afgeleid van het Latijnse mare, wat 'zee' betekent.

In de zee-ui zitten nogal wat vervelende stofjes verborgen en in het verleden werden deze gebruikt voor zowel gif als geneesmiddel. De belangrijkste actieve bestanddelen zijn een paar hartglycosiden, waaronder glucoscillaren A, proscillaridine A, scillaren A, scilliglaucide en scilliphaeoside. De plant kan een hartglycosidengehalte van wel 3% hebben. Scilliroside, de belangrijkste giftige stof, is in alle delen van de plant aanwezig.

Waarom maakt die plant al die giftige stofjes aan, zo kun je jezelf afvragen. Het is voornamelijk een methode om vraat van planteneters tegen te gaan.

Deze soort wordt al sinds de oudheid toegepast voor de behandeling van geelzucht, convulsies en astma[1][2]. De belangrijkste medicinale toepassing was de behandeling van oedeem, destijds waterzucht genoemd, vanwege de vochtafdrijvende eigenschappen van de hartglycosiden. De plant werd ook gebruikt als laxeermiddel en slijmoplossend middel. Het gehalte aan hartglycosiden varieert echter en dus ligt de grens tussen medicijn en gif niet vast.

Ratten eten hem graag en bezwijken vervolgens aan het giftige scilliroside. Dit viel natuurlijk op en dus hebben mensen de zee-ui al eeuwenlang gebruikt als rodenticide. De plant werd in de 20e eeuw zelfs geïntroduceerd als experimenteel landbouwgewas, voornamelijk om zeer giftige variëteiten te ontwikkelen voor gebruik als rattengif. De interesse bleef toenemen naarmate ratten steeds resistenter werden tegen gifstoffen op basis van coumarine. De zee-ui is ook getest als insecticide tegen plagen zoals de kastanjebruine rijstmeelkever(Tribolium castaneum), een familielid van de piepschuimkever (Alphitobius diaperinus).

[1] Stannard: Squill in ancient and medieval materia medica, with special reference to its employment for dropsy in Bulletin of the New York Academy of Medicine - 1974. Zie hier.
[2] Cowen: Squill in the 17th and 18th centuries in Bulletin of the New York Academy of Medicine - 1974. Zie hier.

Getande wolfsklauw

De getande wolfsklauw wordt doorgaans in webshops op het interweb door het leven als Huperzia serrata (de wetenschappelijke naam), want idereen weet dat zoiets helpt om een bepaald cachet te geven aan een discutabel kruid. Het is een kruid dat onder de naam Qian Ceng Ta in de traditionele Chinese geneeskunde wordt gebruikt, al zegt dat helemaal niets over de werkzaamheid.

De getande wolfsklauw is inheems in diverse landen en regio's in Oost-Azië, zoals China, Tibet, Japan, het Koreaanse schiereiland en het Russische Verre Oosten. De soort wordt ook aangetroffen op de hoofdeilanden van Hawaï, met uitzondering van Maui. Deze soort komt doorgaans voor in schaduwrijke, vochtige omgevingen zoals bossen, rotsachtige hellingen of kliffen, waar ze vaak als epifyt of lithofyt groeit. In Nederland groeit vrijwel onopgemerkt een broertje, de dennenwolfsklauw (Huperzia selago).

Het is een is kleine, meerjarige, groenblijvende, kruidachtige, niet-bloeiende plant met een kruipende of rechtopstaande groeiwijze. De plant vormt dichte, mosachtige matten of clusters en groeit doorgaans tot een hoogte van 5 tot 30 centimeter. De stengels zijn bedekt met kleine, schubachtige blaadjes. De bladeren zijn groen, glanzend en hebben een licht gekartelde (getande) bladrand. De getande wolfsklauw plant zich voort via sporen. De sporangia (sporenvormende structuren) bevinden zich in de bladoksels, met name aan de bovenkant van de stengels.

Het eerste deel van de wetenschappelijke naam, Huperzia, eert de Duitse arts en botanicus Johann Peter Huperz (1771-1816). Huperz stond bekend om zijn bijdragen aan de botanie, met name op het gebied van de studie van varens en lycofyten. Het tweede deel, serrata, is van Latijnse herkomst, waar serra 'zaag' of 'getand' betekende.

In Nederland worden kruidenpreparaten met extracten van Huperzia serrata verkocht. Deze kruidenpreparaten zijn vooral online verkrijgbaar. Volgens fabrikanten kan Huperzia serrata het geheugen ondersteunen en de concentratie verbeteren.

Kruidenpreparaten met dit kruid blijken echter nogal schadelijk te zijn voor je gezondheid. Het RIVM adviseert consumenten daarom geen kruidenpreparaten met Huperzia serrata te gebruiken, vooral niet tijdens de zwangerschap. Mensen kunnen last krijgen van wat acute ongewenste effecten op het cholinergische systeem genoemd wordt. Voorbeelden daarvan zijn meer speekselproductie, zwakke spieren, buikkrampen, diarree, wazig zicht, tranende ogen en verlamming. Er zijn ook aanwijzingen dat Huperzia serrata schadelijk is voor het ongeboren kind tijdens de zwangerschap. Deze gezondheidseffecten kunnen al ontstaan als mensen de 'aanbevolen hoeveelheid' gebruiken.

Die negatieve effecten worden veroorzaakt door inhoudsstofjes, zoals huperzine A, de meest onderzochte stof. Mensen die kruidenpreparaten met Huperzia serrata gebruiken, krijgen genoeg huperzine A binnen om schadelijke effecten te kunnen ervaren. Over andere stoffen in Huperzia serrata is zelfs geen informatie bekend, behalve een aanwijzing dat acht andere stoffen, net als huperzine A, de werking van het enzym acetylcholinesterase remmen. Daarom is het mogelijk dat deze acht stoffen het effect van huperzine A kunnen versterken[1]. Overigens lijkt voorlopig onderzoek aan te tonen dat de huperzine A mogelijke positieve effecten op de Ziekte van Alzheimer heeft[2]. Bij ratten.

[1] Jiang et al: Lycopodium alkaloids from Huperzia serrata and their cholinesterase inhibitory activities in Phytochemistry - 2021
[2] Yan et al: Disease-Modifying Activity of Huperzine A on Alzheimer's Disease: Evidence from Preclinical Studies on Rodent Models in International Journal of Molecular Science - 2021.

Zinkschapengras

Zinkschapengras (Festuca guestfalica guestfalica ) is een vaste plant, die behoort tot de grote grassenfamilie (Poaceae). De soort is in ons land zeer zeldzame soort en komt slechts voor in het zuiden van Nederland, het noordoosten van België en het westen van Duitsland. Zinkschapengras is een ecologische specialist van kalkrotsen en met zink verontreinigde bodems.

Zinkschapengras is een polvormende plant en wordt 10 tot 50 centimeter hoog. De soort is in het bezit van blauwgrijze bladeren. Die smalle wortelbladen en de bladeren van de spruiten zijn stijf ingerold, draadvormig en hebben één tot drie ribben. De bladeren van de bloeistengel zijn vlak of stijf ingerold. Zinkschapengras bloeit in mei en juni met een 5 tot 10 centimeter lange pluim met rechtopstaande zijtakken.

In Nederland is het zinkschapengras beperkt tot Zuid-Limburg. De laatste zekere groeiplaats bevindt zich in het Geuldal bij Camerig, nabij de Belgische grens. Vroeger kende deze soort een veel ruimere verspreiding tussen Epen en Mechelen, maar de opruimwoede van ambtenaren om milieuschade te beperken vormden een grote tegenslag voor het zinkschapengras. In Midden- en West-Europa komen een aantal schapengrassen voor die sterk op zinkschapengras lijken, maar die in kleine kenmerken verschillen van 'onze' planten. Soms gaat het daarbij alleen maar om een verschil in het tijdstip op de dag waarop de knoppen opengaan. Waarschijnlijk behoren al deze ondersoorten allemaal tot één en dezelfde ondersoort en zijn de verschillen slechts het gevolg van aanpassingen aan de ondergrond of klimatologische omstandigheden.

Er worden bij ons twee ondersoorten onderscheiden. Ruig schapengras (Festuca guestfalica hirtula) en zinkschapengras (Festuca guestfalica guestfalica). Ook groot schapengras wordt door sommigen gezien als een ondersoort (Festuca guestfalica cinerea). De meeste botanici beschouwen groot schapengras echter als een aparte soort (Festuca lemanii).

Het eerste deel van de wetenschappelijke naam, Festuca, is afgeleid uit het Italiaans, waar festuca 'stro' betekende. Het tweede en derde deel, guestfalica, is de Latijnse vorm van Westfalen, het noordelijke deel van de Duitse deelstraat Noordrijn-Westfalen. En jawel, ook daar treffen we het zinkschapengras aan als gevolg van vroege industrialisatie (en dus ook vroege milieuverontreiniging).

Zinkschapengras heeft een groot vermogen om zich aan te passen aan arme en verontreinigde bodems. Die eigenschap is te danken aan mycorrhiza-schimmels, waarmee zinkschapengras in symbiose leeft. Dat samenlevingscontract zorgt er voor dat de opname van water en voedingsstoffen wordt verhoogd. Diezelfde symbiose zorgt er ook voor dat elke plant met de omringende planten is verbonden, waardoor de uitwisseling van voedingsstoffen tussen planten, die ver van elkaar verwijderd zijn, mogelijk wordt.

Uiteraard is het zinkschapengras met hoge niveaus aan zware metalen ongezond voor grazend vee.

Koop het boek 'Zink' van David Reybroeck hier.

Zinkveldmuur

Er bestaan wereldwijd ongeveer honderd soorten veldmuur, maar er is in Nederland maar eentje inheems, de tengere veldmuur (Sabulina hybrida). Die ene soort is bovendien van plan uit Nederland te verdwijnen. Tot de Tweede Wereldoorlog was de tengere veldmuur vooral een gewas van graanakkers op de Limburgse lössgronden en op stroomruggen van rivieren. De tengere veldmuur heeft qua groeiplaatsen nogal wat noten op zijn zang en is tegenwoordig dus zeer zeldzaam in Nederland.

[Image: Zinkveldmuur - Foto: Salicyna]

Vlak over de grenzen met België en Duitsland komt een nog zeldzamer broertje voor, namelijk de zinkveldmuur (Sabulina verna hercynica). De zinkveldmuur is een zodevormende plant die maar 5 tot 20 centimeter hoog zal worden. De stengels zijn vaak ietwat kleverig behaard. De vegetatieve stengels liggen, terwijl de bloeiende stengels fier rechtop staan. De drienervige bladeren zijn lijnvormig en hebben een spitse top.

Zinkveldmuur bloeit vanaf mei tot in september met kleine tot acht millimeter grote witte bloemen. De ovaal- tot lancetvormige kelkbladen zijn iets korter dan de ovale kroonbladen. De helmknoppen van de tien meeldraden zijn paars. De vrucht is een driekleppige, openspringende doosvrucht. De zaden hebben een ietwat wrattig uiterlijk.

De zinkveldmuur houdt van zonnige plaatsen op een droge, stenige, kalkrijke of zinkrijke ondergrond. Dat betekent dat we hem in theorie kunnen aantreffen op gebieden met mijnafval en van nature zinkhoudende bodems. In onze omgeving treffen we de zinkveldmuur alleen in de zinkgebieden nabij Aken (Duitsland) en die van Wallonië aan. De ondersoort hercynica vervangt op metaalhoudende bodems dus de typische vorm verna die in de Alpen te vinden is. Laten we deze soort voor het gemak de voorjaarsveldmuur (ik geef toe dat ik deze Nederlandse benaming heb verzonnen) noemen.

Het eerste deel van de wetenschappelijke naam, Sabulina, is afkomstig uit het Latijn, waar sabŭlum 'zand' betekende. Het tweede deel, verna, is een afgeleide van het Latijnse woord vernus dat 'lente-achtig' betekent en het begin van de bloei beschrijft. Het derde deel, hervynica, vernoemt de Duitse Harz, een hoogland in Noord-Duitsland, waar de zinkveldmuur kan worden aangetroffen.

Wetenschappelijk onderzoek heeft aangetoond dat er tijdens en na de laatste ijstijd een evolutionaire breuk heeft plaatsgevonden binnen de (tegenwoordige) ondersoorten van de zinkveldmuur. Wetenschappers zien een groepje ondersoorten die de zuidoostelijke delen van de Balkan en de kusten van de Adriatische Zee bewonen, terwijl de rest van de ondersoorten tot de Arctische–Alpine groep behoort[1].

De zinkveldmuur, die in onze omgeving groeit, is dus een restant van de ijstijdflora die in heel Europa groeide. Toen het ijs wegtrok richting Noordpool en Alpen, bleef de voorjaarsveldmuur alleen behouden op met zink vervuilde bodems. Het is een relict.

[1] Veronika Lipánová  et al: Evolution of the Sabulina verna group (Caryophyllaceae) in Europe: A deep split, followed by secondary contacts, multiple allopolyploidization and colonization of challenging substrates in Molecular Phylogenetics and Evolution – 2023. BR>

Koop het boek 'Zink' van David Reybroeck hier.

Zink Engels gras

In Nederland komt Engels gras (Armeria maritima) vooral voor op kalkrijke bodems en dat betekent dat we deze soort voornamelijk in duinlandschappen aan zullen treffen. Het is een compacte, groenblijvende vaste plant die in lage pollen groeit en met lange stengels omhoog groeit, waarop felroze, paarse, witte of rode bloemen bloeien. Engels gras kunnen we over het hele noordelijk halfrond aantreffen, al onderscheiden botanici een zestal nauwelijks van elkaar te onderscheiden ondersoorten. We hebben de maritieme versie Engels gras hier beschreven.

Engels gras is behoorlijk zouttolerant, wat tevens betekent dat we hem langs snelwegen zullen aantreffen. Daar wordt in de wintermaanden voldoende zout gestrooid om een levensvatbare habitat voor Engels gras te vormen.

Maar er bestaat ook een ondersoort van het Engels gras dat zich heeft aangepast aan met zink, lood en cadmium vervuilde bodems: zink Engels gras (Armeria maritima halleri). Deze variant van Engels gras heeft een aantal strategieën ontwikkeld om in deze met zware metalen vervuilde bodems te overleven[1]. Zink Engels gras kan namelijk zware metalen vasthouden in het wortelstelsel en de plant kan deze metalen transporteren naar die delen van de plant waar ze geen schade kunnen aanrichten, zoals de oudste bladeren. Die zullen verwelken en afvallen. Maar, zoals de kustvariant teveel opgenomen zout kan 'uitzweten' via speciale klieren, kan de zinkvariant ook zware metalen 'uitzweten'.

De zinkvorm van Engels gras verschilt in morfologie van de kustvorm, door het bredere blad en de langere stelen van de bloeiwijze. De plant is meerjarig en vormt rozetten en is bij uitstek lichtminnend. Bloeitijd is gewoonlijk van mei tot en met juli. Een deel van de bloemen ontwikkelt ‘lege’ vruchtjes, waardoor zaadzetting niet maximaal is. Hierdoor wordt hervestiging wellicht bemoeilijkt.

Zink Engels gras is vermoedelijk uitgestorven in Nederland. De laatste melding was er eentje uit 1983. In het Geuldal nabij de Belgische plaats Plombières (of Bleiberg) is de Zink Engels gras nog vrij algemeen. Ook in het oostelijk Maasdistrict, in de omgeving van Liége (of Luik), in het bekken van de Vesdre, kan Zink Engels gras woorden aangetroffen. Ook en in de omgeving van de Duitse plaats Aken is deze ondersoort nog aan te treffen.

Het eerste deel van de wetenschappelijke naam, Armeria, is volgens iedereen afgeleid van een oude Latijnse naam voor Dianthus, een plant waar Engels gras op lijkt en waar de anjer (Dianthus caryophyllus) het meest bekende familielid is. Maar wat betekent Armeria dan, zo luidt de terechte vraag. Die vraag wordt door niemand beantwoord. Armeria is afgeleid van het Latijnse arma, wat meestal 'wapen' (denk: army of Armada) betekent, maar soms ook 'samenvoegen'. De soort bloeit in een bolvorm. Het tweede deel, maritima, is te herleiden tot mare ('zee'). Het derde deel, halleri, vernoemt Albrecht von Haller (1708-1777), ook bekend als Albertus de Haller. Hij was een Zwitserse anatoom, naturalist en dichter. Van Haller wordt soms gemeld dat hij 'de vader van de moderne fysiologie' was.

Zink Engels gras is nogal veelzijdig, want deze ondersoort heeft ook nog eens een grote kopertolerantie. Dus ook op met koper vervuilde grond kan Zink Engels gras gedijen.

[1] Małgorzata Wierzbicka et al: Micro-Evolutionary Processes in Armeria maritima at Metalliferous Sites in International Journal of Molecular Sciences – 2023. Zie hier. BR>

Koop het boek 'Zink' van David Reybroeck hier.

Zinkboerenkers

De zinkboerenkers (Noccaea caerulescens calaminare) wordt in Nederland, België en Duitsland aangetroffen op sterk met zink vervuilde grond. Elders in Europa moeten we deze soort zoeken in de bergachtige gebieden. Daar wordt de alpine boerenkers (Noccaea caerulescens) aangetroffen in de Alpen, het Centraal Massief, de Pyreneeën, oostelijk Noorwegen, zuidelijk Duitsland en noordelijk Engeland. Het is daar een plant van droge heuvelweiden, bosranden, oevers, tuinen, gazons, weilanden, akkerranden, erven en kale plekken.

De alpine boerenkers (ik geef toe dat ik deze Nederlandse benaming heb verzonnen) is een laagblijvende tweejarige of meerjarige late lentebloeier. In het eerste levensjaar vormt zich alleen een rozet, waaruit in het tweede of derde jaar één of meerdere onvertakte bloemstengels groeien. De bladeren zijn langwerpig. De bloeiwijze is een dichte tros die zich na de bloei blijft verlengen. De individuele bloemen zijn regelmatig, met witte, lila of roze lepelvormige bloemblaadjes en zijn ongeveer vijf millimeter breed.

De zinkboerenkers en de alpine boerenkers zijn dus dubbelgangers en de naam van de variëteit of ondersoort, calaminare, is slechts verzonnen om duidelijk te maken waar de alpine boerenkers buiten zijn natuurlijke areaal voorkomt.

Het eerste deel van de wetenschappelijke naam, Noccaea, vernoemt de Italiaanse abt en botanicus Domenico Nocca (1758-1841). Hij was tot 1797 directeur van de Botanische Tuin van Mantua. Het tweede deel, caerulescens, heeft een Latijnse herkomst, waar caeruleus 'blauw' betekent en geleend is van caelum 'hemel'. De blaadjes zijn ietwat blauwgroen. Het derde deel, calaminare, is afgeleid van de historische naam voor zinkerts: calamine. En dat is tegelijkertijd de naamgever van de Belgische plaats La Calamine (Kelmis in het Nederlands), waar in de 19e eeuw een zinkmijn gevestigd was en de bodem nog steeds vervuild is met zink.

De zinkboerenkers komt in Nederland voor op de oeverlanden van zinkbevattende rivierdalen, zoals het dal van de Geul in de provincie Luik en het zuidelijkste stukje van de Geul in de Nederlandse provincie Limburg. Door de voormalige exploitatie van zinkmijnen langs de Geul in Kelmis en Plombières is zinkhoudend water op de rivieroevers beland en is er een speciale zinkminnende flora ontstaan. Ook in het Rotterdamse havengebied komt de zinkboerenkers sporadisch voor. Kennelijk is dat het gevolg van de overslag van zinkhoudend erts. Ook komt deze soort voor ten zuidoosten van de Duitse plaats Aken.

Uiteraard heeft de zinkboerenkers de aandacht van de wetenschap getrokken. De soort heeft immers het vermogen om hoge concentraties zware metalen, vooral zink, cadmium en lood, in zich op te slaan. Deze eigenschap staat bekend als hyperaccumulatie en is geëvolueerd als een natuurlijk verdedigingsmechanisme tegen herbivoren en pathogenen.

Deze eigenschap heeft de zinkboerenkers echter ook tot een waardevol hulpmiddel gemaakt voor zogenaamde fytoremediatie: het gebruik van planten om die zware metalen uit verontreinigde grond te verwijderen. Sommige onderzoeken hebben zelfs aangetoond dat de zinkboerenkers tot 10% van zijn droge gewicht aan zink en cadmium kan ophopen, wat tot 300 maal hoger is dan bij andere plantensoorten.

Eén van de redenen waarom de zinkboerenkers zware metalen in zijn weefsels kan tolereren en accumuleren, is omdat het een uniek wortelstelsel heeft dat organische zuren en enzymen kan afscheiden die helpen de zware metalen in de bodem op te lossen. De zware metalen worden vervolgens door de wortels opgenomen en naar de bladeren getransporteerd, waar ze worden opgeslagen in vacuolen of gebonden aan metaalbindende eiwitten.

Naast het gebruik bij fytoremediatie is de zinkboerenkers ook onderzocht op zijn potentiële gebruik als voedselbron voor mens en dier. De plant bevat veel eiwitten, vezels en mineralen zoals ijzer, calcium en magnesium. Maar of dat nu zo'n goed idee is... BR>

Koop het boek 'Zink' van David Reybroeck hier.

Zinkviooltje

Het zinkviooltje begon zijn leven als geelviooltje (Viola lutea). Het geelviooltje (ik geef toe dat ik deze Nederlandse benaming heb verzonnen) is een kleine, overblijvende kruidachtige plant die met ondergrondse uitlopers losse, veelstengelige pollen vormt. De onderste bladeren zijn eirond, daarboven zijn ze wat smaller. Deze soort bloeit met heldergele tot zwavelgele bloemen, al zijn ze soms deels blauwpaars. Het geelviooltje groeit officieel in zo'n beetje heel Europa, van de Britse Eilanden tot aan de Balkan, maar daarbij is Nederland overgeslagen. Het geelviooltje komt in ons land niet in de originele staat voor. Nee, het geelviooltje heeft zich zo goed weten te specialiseren dat de wetenschap meent dat er een aparte ondersoort is ontstaan: het zinkviooltje (Viola lutea calaminaria).

[Zinkviooltje]

Het eerste deel van de wetenschappelijke naam, Viola, kan herleid worden tot het Oudgriekse íon (ἴον) dat de kleur 'violet' betekende. Het tweede deel, lutea, is Latijn waar met lūtum de kleuren 'saffraangeel' of 'vaalgeel' werden aangeduid. Het derde deel, calaminaria, is afgeleid van de historische naam voor zinkerts: calamine. En dat is tegelijkertijd de naamgever van de Belgische plaats La Calamine (Kelmis in het Nederlands), waar in de 19e eeuw een zinkmijn gevestigd was en de bodem nog steeds vervuild is met zink.

Zinkviooltje is een superzeldzame soort die gebonden is aan een met zink vervuilde bodem. Het zinkviooltje behoort tot de zogenaamde zinkflora. Die planten verdragen zulke grote hoeveelheden zink dat dit zo schadelijk is voor andere soorten dat deze er niet kunnen leven. De zinkflora heeft dus het rijk alleen.

Deze soort is vermoedelijk ontstaan in Moresnet, een gebied waar België. Nederland en Duitsland aan elkaar grenzen. Moresnet was tussen 1816 en 1920 een neutraal 'land' dat officieel toebehoorde aan zowel Nederland (vanaf 1830 aan het onafhankelijke België) als aan Pruisen (vanaf 1871 aan Duitsland).

Het opvallende gele zinkviooltje komt ook voor langs het Geuldal nabij het Limburgse plaatsje Epen, net ten noorden van de Belgische grens. Het zink in het gebied langs de Geul is afkomstig van de zinkmijnen die tussen 1860 en het begin van de twintigste eeuw in België geëxploiteerd werden. Op het oude mijnterrein tussen Plombières en Moresnet liggen nog steeds zinkhoudende slakken. Ook in Kelmis, een Duitstalige gemeente in de Belgische provincie Luik, liggen zinkhoudende mijnsteenbergen. Het zink wordt deels weggevoerd als wegwaaiend stof, zodat de omgeving rijp werd voor zinkverdragende en zinkminnende soorten, deels door het riviertje de Hohn, dat gedurende zijn loop ook zinkhoudende lagen aangesneden heeft, en dat in de Geul uitmondt.

In Nederland zijn vrijwel alle vervuilde terreinen intussen gesaneerd. Dat betekende het einde van het zinkviooltje. Die was zo gespecialiseerd dat zijn zinkminnende eigenschap een nadeel werd.

[Loodviooltje]

In Duitsland komt een andere variëteit van het geelviooltje voor: het loodviooltje (Viola lutea westfalica) dat met blauwe bloemen bloeit. Deze ondersoort houdt niet van zink, maar van lood. Het loodviooltje (ik geef toe dat ik deze Nederlandse benaming heb verzonnen) komt slechts voor in een extreem klein gebied nabij het Duitse plaatsje Blankenrode, nabij Aken.

Zowel het zinkviooltje als het loodviooltje heeft een genetische aanpassing in de wortels waardoor het zink en lood amper opgenomen wordt. BR>

Koop het boek 'Zink' van David Reybroeck hier.

Schaduwkruiskruid

Het schaduwkruiskruid (Senecio ovatus) houdt van beschaduwde plaatsen en die vindt deze soort voornamelijk in de bossen van Centraal Europa. Geen wonder dus dat ze hem in Engelstalige landen wood ragwort noemen. Toch lijkt deze soort zich in toenemende mate aan te passen aan andere omgevingen. Deze plant groeit in ons land op onbebouwde gronden, langs waterkanten en in het kreupelhout van rijke, schaduwrijke en vochtige bossen.

Schaduwkruiskruid kan kan een hoogte bereiken van 50 tot 150 centimeter, afhankelijk van de ondergrond. De haarloze stengels zijn rechtopstaand, gestreept, glad en vaak rossig van kleur. De soort heeft een tot tien centimeter ver kruipende wortelstok. De bladeren zijn langwerpig, lancetvormig en fijn getand. De bloemen zijn, zoals die van alle familieleden, lichtgeel van kleur. Het bloeiseizoen is van juli tot september, maar lijkt zich voortdurend uit te breiden: Het schaduwkruiskruid bloeit zowel vroeger als langer.

Het eerste deel van de wetenschappelijke naam, Senecio, is afgeleid van het Latijnse woord senex, dat 'oud' betekent en wordt hier gebruikt met de betekenis van 'grijsaard' als gevolg van het al snel zichtbaar wordende grijze vruchtpluis. Overigens is senex een doublet van 'senior' en dat woord is weer de bron van woorden als 'señor', 'signore', 'sir' and 'sire'. Het tweede deel, ovatus, is geleend van het Latijnse woord ovus ('ei') en beschrijft de vorm van de zaden.

Botanici geloven dat er twee ondersoorten bestaan: de reguliere vorm (Senecio ovatus ovatus) en de Alpine vorm (Senecio ovatus alpestris). Die laatste variant heeft zich gespecialiseerd in wat hoger geleden bossen.

Ook het schaduwkruiskruid is in het bezit van de zo giftige pyrrolizidine alkaloïden. Deze hebben het vooral op je lever gemunt en dat is een probleem omdat je er maar eentje in je lichaam hebt zitten. Je lever is een soort chemische fabriek die afvalstoffen probeert af te breken tot minder schadelijke producten. Denk aan alcohol. Zonder goedwerkende lever komt je gezondheid al heel snel in gevaar. De pyrrolizidine alkaloïden uit het schaduwkruiskruid belemmert de werking van een specifiek enzym (Cytochrome P450) dat de lever nodig heeft om kleine leverbeschadigingen te herstellen[1]. Zonder dat enzym gaat de gezondheid van je lever zienderogen achteruit.

De pyrrolizidine alkaloïden worden door de plant aangemaakt om vraatzuchtige planteneters op andere gedachten te brengen. Ze bevinden zich in alle delen van de plant. Alle delen? Jawel, ze zitten zelfs in het stuifmeel van het schaduwkruiskruid en dat levert weer een probleem op voor honing die daaruit gewonnen wordt[2].

[1] He et al: The key role of gut–liver axis in pyrrolizidine alkaloid-induced hepatotoxicity and enterotoxicity in Acta Pharmaceutica Sinica - 2021
[2] Boppré et al: Hepatotoxic pyrrolizidine alkaloids in pollen and drying-related implications for commercial processing of bee pollen in Journal of Agricultural and Food Chemistry - 2008

Manzanillaboom

De manzanillaboom (Hippomane mancinella) staat bekend als één van de giftigste bomen ter wereld en dat is een hele prestatie. Het oorspronkelijke verspreidingsgebied strekt zich uit van de kustgebieden van het tropische zuiden van Noord-Amerika tot het noorden van Zuid-Amerika. Precies daartussen liggen onze Caraïbische eilanden en ook daar kan de manzanillaboom dus slachtoffers maken.

De manzanilla is een boom in de familie der wolfsmelken (Euphorbiaceae). Deze boom kan tot 15 meter hoog groeien. De stam is grijsbruin van kleur. Het bladerdek kan al zeer laag, vlak boven de grond beginnen. De bladeren zijn meestal glanzend groen met een zeer fijn gekartelde rand. De kleine bloemen zijn groengeel. De vruchten van de manzanilla lijken bedrieglijk veel op gewone groen-gele appeltjes. Geen wonder dat de naam is afgeleid van het Spaanse manzanilla ('kleine appel') of zelfs manzanilla de la muerte ('appeltje des doods').

Het eerste deel van de wetenschappelijke naam, Hippomane, is een combinatiewoord uit het Oudgrieks, waar híppos (ἵππος) 'paard' betekende en manía (μανία) 'krankzinnigheid' of 'manie'. Paarden zouden zich mallotig gaan gedragen wanneer ze per ongeluk een wolfsmelkachtige opaten. Het tweede deel, mancinella, is uiteraard de Latijnse vorm van manzanilla ('appeltje').

De boom, bast, bladeren en vruchten van de manzanilla bevatten allemaal een sterk gif in de vorm van een latex of melkachtig sap. Bij het breken van een takje of blad komt er een wit, melkachtig sap vrij dat, in aanraking komend met huid, ogen of slijmvliezen, voor sterke blaarvorming zorgt. Zo giftig zou dit sap zijn dat, wanneer men schuilt onder een manzanilla tijdens een regenbui, de regendruppels al dat effect kunnen hebben. Steek je een boom in brand, dan zullen de rookwolken je ogen beschadigen. Eten van de vruchten kan heftige keelpijnen, maag- en darmontstekingen met bloedingen, misselijkheid, een mogelijke bacteriële superinfectie, problemen met de ademhaling door opzwelling van de keel en shock veroorzaken. Dodelijke afloop wordt echter niet gerapporteerd in de moderne literatuur.

Naar horen zeggen smaakt de vrucht eerst aangenaam zoet, gevolgd door een vreemd peperig gevoel in je mond. Uiteindelijk gaat dat over in een brandend gevoel en een benauwd gevoel in de keel. De symptomen blijven verergeren totdat de patiënt nauwelijks voedsel kan doorslikken vanwege de ondragelijke pijn en de enorme zwellingen in de keelholte.

Het melksap bevat een stof met de naam phorbol en wat andere irriterende stoffen, waaronder 12-deoxy-5-hydroxyphorbol-6-gamma-7-alpha-oxide, hippomanins, mancinelline en sapogenine. Phloracetophenone-2,4-dimethylether is aanwezig in de bladeren, terwijl het fruit ook nog eens physostigmine bevat.

In veel gebieden worden de bomen gemarkeerd met een bord of met een rode "X" op de stam. Op de Franse Antillen met een rode band op circa een halve meter boven de grond. In 'Death in Paradise' (Seizoen 13, aflevering 4) werd het slachtoffer vermoord met het gif van de manzanillaboom, al noemde men de boom hier furiumboom.

Voetblad

In Nederland wordt de Amerikaanse alruin (Podophyllum peltatum) soms verkocht als voetblad, wat de letterlijke vertaling is van zijn geslachtsnaam Podophyllum. Dus, ja, daar kan ik wel mee leven. In diens thuisland, De verenigde Staten, staat deze soort regionaal ook bekend als mayapple (‘meiappel’), American mandrake (‘Amerikaanse alruin’), wild mandrake (‘wilde alruin’) of ground lemon (‘grondcitroen’).

Voetblad is wijdverspreid in de uitgestrekte bossen van oostelijke delen van de Verenigde Staten en zuidoostelijk Canada. Ze groeien meestal in kolonies, die terug te voeren zijn tot één enkele wortel. De planten produceren verschillende stelen uit een kruipende ondergrondse wortelstok.

De stelen worden 30 tot 40 centimeter hoog met bladeren die als een soort paraplu de plant beschermen tegen de elementen. De bladeren hebben een diameter van 20 tot 40 centimeter en ze zijn dus soms groter dan de plant zelf hoog is. Sommige stellen dragen een enkel blad en produceren geen enkele bloem of fruit, terwijl bloeiende stengels een paar of meer bladeren produceren met één tot acht bloemen in de oksel tussen de bladeren. De bloemen zijn wit, geel of rood van kleur en rijpen in de herfst tot een groene, gele of rode vlezige vrucht van een centimeter of drie in doorsnede.

Het eerste deel van de wetenschappelijke naam, Podophyllum, is een combinatiewoord uit het Oudgrieks, waar podós (ποδός) ‘voet’ betekende en phúllon (φύλλον) ‘blad’. Samen is dat inderdaad ‘voetblad’. Het tweede deel, peltatum, heeft ook een Oudgriekse herkomst: péltē (πέλτη) was een soort halvemaanvormig schild. Het probeert de vorm van het blad te beschrijven.

Alle delen van de plant zijn giftig, inclusief de groene vrucht, maar zodra de vrucht geel is geworden, kan deze veilig worden gegeten. De rijpe vrucht veroorzaakt geen vergiftigingsverschijnselen.

Het voetblad bevat een stofje met de namen podofyllotoxine. Planten produceren in veel gevallen alkaloïden om vraat te voorkomen, maar voetblad heeft dat niet nodig. Die maakt een alternatief, een giftige lignine. Lignine wordt in normale gevallen door de natuur aangemaakt ‘bouwmateriaal’ voor planten en bomen. Er zijn echter vele soorten lignine en podofyllotoxine heeft een dubbele functie.

Zo schadelijk is die podofyllotoxine voor menselijke cellen dat de wetenschap er een middel van heeft weten te maken dat potent genoeg is om genitale wratten te bestrijden. Aangezien de wratten het gevolg zijn van een virale infectie, wordt een crème met podophyllotoxin voorgeschreven als een krachtig antiviraal middel.

De meest voorkomende bijwerkingen van podofyllotoxinecrème zijn doorgaans beperkt tot irritatie van het weefsel rondom de toedieningsplaats, waaronder branderigheid, roodheid, pijn, jeuk en zwelling. Kleine zweren en vervelling van de huid kunnen ook een gevolg zijn.

Meld je huisarts wel even dat je zwanger bent, want van podofyllotoxine is aangetoond dat het giftig voor je ongeboren kind is. Weliswaar is het onderzoek verricht bij muizen en ratten, maar je wilt toch geen proefkonijn zijn?

Turkse lelie

De Turkse lelie (Lilium martagon) heeft een wijdverbreid voorkomen: vanaf Portugal in westelijk Europa tot aan Mongolië in Centraal-Azië. In Nederland wordt hij als tuinontsnapper sporadisch in het wild aangetroffen.

De Turkse lelie ontspruit vanuit een wortel en kan één tot wel twee meter hoog opgroeien. De bloemkleur is typisch rozepaars (of paarsroze) met donkere vlekken, maar is nogal variabel van bijna wit tot bijna zwart. Elke plant is in de zomermaanden getooid met talloze heerlijk geurende bloemen, die in de avonduren nóg sterker geuren om motvlinders te lokken. Bij perfecte omstandigheden kunnen er wel 50 bloemen te vinden zijn. De groene stelen kunnen naar paars of rood neigen.

We kunnen de zeldzame Turkse lelie in ons land aantreffen op beschaduwde tot half beschaduwde, voedsel- en kalkrijke bodems. Ze groeit vooral in loofbossen, maar kan ook wel in naaldbossen, bosranden en struwelen aangetroffen worden. Deze soort wordt al sinds de Middeleeuwen aangeplant als tuin- en stinzenplant. Na verwildering kan de soort lang standhouden, maar blijft zeer zeldzaam in ons land.

Het eerste deel van de wetenschappelijke naam, lilium, is afgeleid uit het Oud-Grieks: leírion (λείριον) 'lelie. Uiteindelijk kunnen we de bron terugvinden in de Oud-Egyptische hiërogliefen: ḥrrt betekent 'bloem'. Het tweede deel, martagon, heeft veel taalkundigen voor 'grote raadsels gesteld, maar misschien is het woord afgeleid van een Turkse versie van 'maartbloeiend'.

De Turkse lelie is, zoals veel andere soorten binnen in het geslacht, zeer giftig voor katten. Per ongeluk inslikken leidt vaak tot fataal nierfalen. Zelfs het voorbij wandelen en in aanraking komen met het stuifmeel kan al dodelijke gevolgen hebben als ze vervolgens hun vacht gaan aflikken. Een snel ingezette behandeling met actieve kool en/of braken kan de hoeveelheid geabsorbeerde toxine verminderen.

In Albanië staat de Turkse lelie bekend als bar tamthi. Deze plant wordt daar traditioneel verzameld aan het begin van de zomer tot midzomer rond Lëpushë, een bergdorp in de adembenemend mooie regio in het noorden van het land: de Albanese Alpen.

De knollen en de bladeren van de Turkse lelie worden gedroogd en later gebruikt in traditionele kruidengeneeskunde in de vorm van kruidendranken en aftreksels. Het wordt daar gezien als een kruid dat specifiek de lever beschermt en verschillende leverproblemen kan verhelpen. Bovendien wordt het ingezet als vochtafdrijvend middel, tegen zweren en voor menstruatieproblemen. Ook zou het verlichting kunnen geven bij hartfalen.

De Turkse lelie is onderwerp van wat wetenschappelijk onderzoek geweest, maar veel nuttige informatie heeft dat vooralsnog niet opgeleverd.

Weegbreeslangenkruid

Weegbreeslangenkruid (Echium plantagineum) wordt in Engelstalige landen als viper's-bugloss in de boeken genoteerd. Met een bijnaam als 'Patterson's curse' (Patterson's vloek') weet je al dat deze plant foute boel is, maar daarover later meer.

Weegbreeslangenkruid is inheems in westelijk en zuidelijk Europa, Noord-Afrika en Oekraïne. In Nederland bereikt deze soort zijn meest noordelijke groeiplaatsen. Het is meestal een eenjarige robuuste rechtopstaande plant. Hij kan een hoogte bereiken van zo'n 60 centimeter, maar is meestal een stuk bescheidener qua grootte. Door zijn ruwe, harige tot 14 centimeter lange bladeren lijkt hij veel op zijn familielid, het slangenkruid (Echium vulgare).

Deze soort bloeit van mei tot augustus. De aantrekkelijke blauwpaarse bloemen zijn tot twee centimeter groot en steken (meestal) alle meeldraden buiten de bloem uit. De bloem is aan de buitenzijde plaatselijk behaard, vooral op de randen en nerven. De rozetbladeren van het weegbreeslangenkruid zijn ovaal tot zwak ruitvormig en de zijnerven zijn daar goed zichtbaar. In de bloeitijd zijn de rozetbladeren vaak al verdord of afgevallen.

Het eerste deel van de wetenschappelijke naam, Echium, is afgeleid van het Oud-Griekse woord ékhis (ἔχις), wat 'adder' betekent. Men dacht dat de zaadjes leken op de kop van die slang. Het tweede deel, plantagineum, is afgeleid van het Latijnse plantāgō ('weegbree') en het probeert hier aan te geven dat de bladeren lijken op die van de weegbree. Het Enelstalige bugloss is een onbekend woord in die taal en de vraag is dus waar dat woord vandaan komt. Het antwoord is: uit het Oud-Grieks, want boûs (βοῦς) betekent 'os' en glôssa (γλῶσσα) is 'tong'. Samen is dat 'ossentong' en het beschrijft de vorm van het blad.

Vanwege de hoge concentratie pyrrolizidine-alkaloïden is weegbreeslangenkruid giftig voor grazend vee, vooral voor niet-herkauwers, zoals paarden. Het veroorzaakt gewichtsverlies en in ernstige gevallen de dood als gevolg van leverschade. Weegbreeslangenkruid kan daardoor voor paarden dodelijk zijn. Het kant bovendien de uiers van melkkoeien en de huid van mensen behoorlijk irriteren.

Na de bosbranden in 2003 rondom de Australische hoofdstad Canberra vond er een grote bloei van weegbreeslangenkruid plaats op het verkoolde land. Veel daarop grazende paarden werden ernstig ziek en stierven. Omdat de alkaloïden ook in de nectar van weegbreeslangenkruid voorkomen, moet de honing die ervan wordt gemaakt, worden gemengd met andere honingsoorten om de gifstoffen zodanig te verdunnen dat het geschikt wordt voor menselijke consumptie.

Is dan werkelijk alles negatief aan deze plant? Nee, want het is een bron van een meervoudig (omega-3) onverzadigd vetzuur, het zogenaamde stearidonzuur. Betekent dat dat we deze plant binnenkort op de akkers van onze landbouwers kunnen aantreffen? Nee, want dat gezonde stearidonzuur kan ook probleemloos uit sojabonen of zoöplankton (zie hier) worden gewonnen.

Antjar (of Giftige Pijlboom)

Als we zijn Chinese naam Jiàndú Mù vertalen dan komen we op de Giftige Pijlboom (Antiaris toxicari). Dichter bij huis, in 'ons' voormalig Nederlands-Indië, werd deze boom antjar (of oepasboom) genoemd. Nog steeds herkennen in deze benaming in de moderne Indonesische versie met ancar. Laten we hem in dit artikel maar antjar noemen, als een eerbetoon aan de Indiërs.

De antjar is een tot 40 meter hoge boom uit de moerbei- en vijgenfamilie, de Moraceae. De soort is eenzaam, want het is de enige soort die erkend wordt binnen het geslacht Antiaris. Vroeger werd aangenomen dat het geslacht Antiaris uit verschillende soorten bestond, maar het wordt nu beschouwd als slechts één variabele soort die verder kan worden onderverdeeld in vijf ondersoorten. De antjar heeft een opmerkelijk brede verspreiding in tropische gebieden, waaronder Australië, tropisch Azië, tropisch Afrika, Indonesië, de Filippijnen, Tonga en diverse andere tropische eilanden. Grappig is dat het formaat van de vrucht afneemt naarmate men van Afrika naar Polynesië reist. De zaden worden verspreid door verschillende soorten vogels en vleermuizen. Het is onduidelijk waar de antjar ooit is ontstaan.

Het eerste deel van de wetenschappelijke naam, Antiaris, is de verlatijnse vorm van antjar. Het tweede deel, toxicari, verklaart de giftigheid van deze soort. In het Engels betekent toxic 'giftig', maar het is afgeleid via het Latijnse toxicum ('gif') van het Oud-Griekse toxikón (τοξικόν), wat 'pijlgif' betekende. De verwantschap wordt nog duidelijker als je weet dat tóxon (τόξον) 'boog' betekende.

In de 19e eeuw stond het gif van de antjar bekend als ‘een van de meest dodelijke plantaardige producten ter wereld’.

In 1992 is het gif maar eens geanalyseerd[1]. Die analyse onthulde het hartglycoside antiarine, samen met verschillende andere verwante steroïden, in elk van de onderzochte gifmonsters. Ook werd strychnine in verschillende monsters aangetroffen, wat niet zo verrassend is gezien het feit dat pijlgif doorgaans een witches brew is van verschillende plantaardige en dierlijke gifstoffen.

Antiarine heeft een LD50 (de concentratie die nodig is om 50% van de geteste populatie te doden) heeft van 0,11 mg/kg bij zoogdieren, waardoor het zelfs dodelijker is dan het befaamde curare die het met 0,5 mg/kg moet doen. Zo dodelijk is het gif dat de Chinezen het effect beschreven als 'zeven naar boven, acht naar beneden, negen dood', wat betekende dat een slachtoffer niet meer dan zeven passen omhoog kon lopen, niet meer dan acht passen naar beneden of negen passen op een vlakke ondergrond voordat hij dood neer zou vallen.

In getemde vorm heeft het gif van de antjar mogelijk wat toepassingen bij hartproblemen[2].

[1] Kopp et al: Analysis of some Malaysian dart poisons in Journal of Ethnopharmacology – 1992
[2] Mante et al: Anticonvulsant Effect of Antiaris toxicaria (Pers.) Lesch. (Moraceae) Aqueous Extract in Rodents in ISRN Pharmacology - 2013

Ashwagandha (Winterkers of Indiase Ginseng)

We beginnen deze keer met een testje. Ik vraag of je of je het geneuzel van kwakzalvers kunt herkennen in de hier onderstaande tekst.

[begin] Ashwagandha (Withania somnifera of winterkers, een plant uit de Solanaceae familie) is een belangrijk kruid binnen de ayurvedische geneeskunde en wordt al duizenden jaren gebruikt. Withanolides zijn de belangrijkste medicinale inhoudsstoffen; ashwagandha bevat van alle planten de grootste en structureel meest diverse verzameling withanolides. Ashwagandha wordt ook wel ‘Indiase’ ginseng of ‘koninklijk kruid’ genoemd omdat de adaptogene eigenschappen van ashwagandha lijken op die van ginseng en het kruid een prominente plaats inneemt in de ayurvedische geneeskunde. Als adaptogeen verhoogt ashwagandha de niet-specifieke weerstand tegen ziekte en lichamelijke en psychische stress (acuut/chronisch). Ashwagandha heeft een brede werking, verbetert de conditie van lichaam en geest en draagt bij aan een gezond en lang leven. Het kruid gaat celveroudering tegen, is goed voor denken en geheugen en heeft onder meer stressverlagende, angstremmende, antidepressieve, neuroprotectieve, ontstekingsremmende, immunomodulerende, antioxidatieve, hormoonregulerende en spierversterkende effecten. De indicaties voor ashwagandha zijn gebaseerd op traditionele toepassingen, preklinische studies en een beperkt aantal klinische studies [bron].[eind]

Dat was niet zo moeilijk, toch? Er wordt opzettelijk verwarring gesticht met moeilijke woorden en een veel te lange lijst van positieve effecten. Het is te mooi om waar te zijn. Daarom gaan we nu over naar de werkelijkheid om te bekijken of er misschien toch nog enige waarheid in bovenstaande wartaal schuilt.

De winterkers (laten we hem zo maar even gaan noemen) is een klein overblijvend struikje met dofgroene ovale bladeren. De soort bloeit met kleine groene klokvormige bloemen, waarna een oranjerode vrucht ontstaat. De struik komt voornamelijk voor in India, Nepal, Tibet en China.

Het eerste deel van de wetenschappelijke naam, Withania, eert Henry Witham (1779-1844), een Britse geoloog, paleontoloog en mineraloog. Hij bestudeerde fossiele planten. Het tweede deel, somnifera, is een combinatiewoord uit het Oudgrieks, waar Somnus de personificatie is van 'slaap' was en fera afgeleid is van fero (Φερω) 'dragend'. Samen is dat dus 'slaap (in zich) dragend'.

De plant, en dan met name de tot poeder vermalen wortel, wordt al eeuwenlang gebruikt in de ayurveda, de traditionele Indiase geneeskunst. Het meeste onderzoek over deze soort is verschenen in wat dubieuze wetenschappelijke bladen. Vooral vanwege de enorm slechte kwaliteit van het verrichte klinisch onderzoek bestaat er onvoldoende echt wetenschappelijk bewijs dat ashwagandha helpt bij wat voor kwaal dan ook (Insufficient evidence to rate effectiveness). Bovendien is daardoor ook niet duidelijk of het gebruik de werking van door je universitair opgeleide arts voorgeschreven medicijnen, zoals bloedverdunners, negatief kan beïnvloeden.

Het vervelende is ook dat met enige regelmaat ernstige problemen met je lever beschreven zijn na het gebruik van ashwagandha[1][2][3][4][5]. Daarvoor waarschuwt zelfs het bijwerkingencentrum Lareb hier.

Ik snap wel hoe zoiets nog steeds kan bestaan. In India hebben arme mensen nog steeds geen toegang tot de reguliere geneeskunde, waardoor ze in hun wanhoop in de armen van charlatans gedreven worden. Als je in ons land in ayurvedische geneeskunst gelooft ben je gewoon onnozel.

[1] Björnsson et al: Ashwagandha-induced liver injury: A case series from Iceland and the US Drug-Induced Liver Injury Network in Liver International - 2020. Zie hier.
[2] Ireland et al: Drug-induced hepatocellular injury due to herbal supplement ashwagandha in Journal of the Royal College of Physicians Edinburgh - 2021
[3] Bokan et al: Herb-Induced Liver Injury by Ayurvedic Ashwagandha as Assessed for Causality by the Updated RUCAM: An Emerging Cause in Pharmaceuticals - 2023. Zie hier.
[4] Lubarska et al: Liver Dangers of Herbal Products: A Case Report of Ashwagandha-Induced Liver Injury in International Journal of Environmental Research and Public Health - 2023. Zie hier. [5] Tóth et al: Ashwagandha-induced acute liver injury: A case report in Clinical Case Reports - 2023

Kruipertje

Kruipertje (Hordeum murinum) wordt ook wel muizengerst genoemd. In Engelstalige landen wordt deze soort ook wall barley ('muurgerst'), mouse barley ('muisgerst') of false barley ('valse gerst') genoemd. De soort is nauw verwant aan de gecultiveerde gerst (Hordeum vulgare). Van oorsprong is het kruipertje een bewoner van het Middellandse Zeegebied en is als cultuurvolger een kosmopoliet van gematigde streken geworden.

Het kruipertje vertoont zich aan de wereld als een eenjarige tot vaste plant. De soort komt algemeen voor op voedselrijke gronden langs wegen en op muren. In de stad groeit de plant tussen straatstenen en stoeptegels, maar dan vooral aan de zonzijde. De plant heeft het zwaartepunt van haar verspreiding in stedelijke en industriële omgevingen. Volgens de experts komt het kruipertje buiten die gebieden nauwelijks voor. Die experts hebben het fout, want de soort komt in heel Nederland voor, al ontwaren we hem in het dunbevolkte Drenthe nog het minst.

Deze grassoort varieert in hoogte van 15 tot 60 centimeter, afhankelijk van de ondergrond en de beschikbaarheid van voedsel. Het kruipertje heeft talrijke rechtopstaande of geknikt opstijgende stengels. De tot 20 centimeter lange, helder lichtgroene bladeren zijn kaal of heel licht behaard en hebben een opgeblazen bovenste schede. Aan elk blad zit een fijne punt. De kafjes van alle bloemen zijn lang genaald met een weerhaakje. Deze naalden zijn bleekgroen en staan min of meer opgericht.

Het eerste deel van de wetenschappelijke naam, Hordeum, is afgeleid van het Latijnse horreo ('borstel), wat op zijn beurt weer een broertje is van hirsutus ('harig') en hīrtus ('egel'). Het tweede deel, murinum, is ook al Latijn en betekent in eerste instantie 'muis', maar beschrijft ook de grijze vachtkleur van dat knaagdier.

Kruipt het kruipertje? Soms is het antwoord. Vroeger wist iedere boerenzoon dat, als je het aartje van het kruipertje plukte en met de top naar voren onder in je mouw van je trui stopte, dat deze er dan door de bewegingen van je arm er bovenaan je trui weer uitkwam. Hij ‘kroop’ naar boven.

Datzelfde effect kan ook bij honden veel problemen geven. Als ze in een oor terecht komen, kan de hond extreem heftig gaan schudden met de kop en krabben aan het oor. Daardoor bestaat het risico dat de kafjes van deze kruipers steeds verder zich verplaatsen en het trommelvlies doorboren, wat blijvende gehoorschade zal geven. Tussen de tenen geven deze kruipers verdikkingen en abcesjes. De kruipers kunnen hele tochten door het weefsel maken en op andere plekken op de poot pas na maanden weer tevoorschijn komen. In de neus zorgen deze kruipers voor acuut en heftig niezen. Soms komen deze kruipers zelfs in het oog terecht met als gevolg oogontstekingen en oogschade.