Duivelswimpers (of devil's eyelashes)

De hier beschreven soort komt in Nederland heel sporadisch voor. Geen wonder dat er nog geen Nederlandse benaming voor verzonnen is. In het Engelse taalgebied staat deze soort bekend als devil's eyelashes (Tribulus terrestris) ofwel 'duivelswimpers' en die directe vertaling lijkt mij een aanvaardbare naam totdat iemand een betere (en officiëlere) verzint.

De naam is overigens verdiend en hij kreeg 'm vanwege de vorm van de stekelige vruchtjes, die met hun naar boven gerichte, fijne maar vlijmscherpe punten doen denken aan de wimpers van een demonisch wezen.

Duivelswimpers is een laagblijvende, kruipende plant met dunne, spreidende stengels die tot zestig centimeter kunnen uitlopen. De even geveerde bladeren bestaan uit kleine, ovaal behaarde blaadjes die tegenoverstaand aan de stengel zitten. In de bladoksels verschijnen kleine, heldergele vijfdelige bloemen die slechts één dag openblijven. Het meest kenmerkend is de harde, houtige vrucht: een vijfdelige schizocarp waarvan elk segment twee tot vier scherpe stekels draagt. Door hun geometrie wijst altijd één punt omhoog, klaar om zich in huid, poot of fietsband te boren. De soort gedijt in droge, verstoorde bodems en vormt snel dichte, kruipende matten. Deze soort is inheems in zuidelijk Europa en zuidelijk Azië.

Het eerste deel van de wetenschappelijke naam, Tribulus, is afkomstig van het Oudgriekse woord τρίβολος (tríbolos) met de betekenis van 'met stekels', al probeert Wikipedia je wat anders te doen geloven. Het woord over als tribulos overgenomen door de Romeinen, die het naast de plantnaam ook gebruikten als naam voor een wapen dat wij nu een 'kraaienpoot' noemen. Het tweede deel, terrestris, is natuurlijk afgeleid van het Latijnse terra ('aarde').

Verstopt in duivelswimpers zit een hele serie saponinen, vooral protodioscine, die in het menselijk lichaam een reeks kleine effecten kunnen veroorzaken. Hoewel het extract ervan sinds de jaren 80 van de vorige eeuw als voedingssupplement wordt gebruikt in de veronderstelling dat het de testosteronspiegel verhoogt, blijkt een extract van duivelswimpers in wetenschappelijke onderzoeken geen effect op die testosteronspiegel te hebben gehad en is de veiligheid ervan nimmer aangetoond[1]. Uit geen enkel onderzoek blijkt dat het krachtverhogende eigenschappen of effecten heeft die vergelijkbaar zijn met anabole steroïden. Dus heren, het is dus volslagen nutteloos wanneer jullie het gebruiken als middel om spieren te kweken of als seksueel stimulerend supplement willen gebruiken. Een literatuuronderzoek uit 2024 bracht twee klinische studies van lage kwaliteit aan het licht waarin een oraal toegediend extract van duivelswimpers werd onderzocht bij vrouwen na de menopauze met seksuele klachten als gevolg van het urogenitaal menopauzesyndroom[2]. Uit het onderzoek bleek dat de literatuur te heterogeen was om conclusies te kunnen trekken. Wel kan een overdaad van dit middel een mogelijke fatale vergiftiging van je lever en nieren kan opleveren[3].

Ik kwam een beschrijving van deze soort tegen in het boek 'Nightshade' van E.S. Thomson, waar een tonicum van devil's eyelashes beschreven werd als een aphrodisiacum, ofwel een lustverhoger.

[1] Andrzej Pokrywka et al: Insights into Supplements with Tribulus Terrestris used by Athletes in Journal of Human Kinetics - 2014. Zie hier.
[2] Ullman et al: Complementary and Alternative Therapies for Genitourinary Syndrome of Menopause: An Evidence Map in Annals of Internal Medicine – 2024. Zie hier.
[3] Mohy-Ud-Din, Jonassaint: Severe Liver and Renal Injury From Tribulus Terrestris in ACG Case Reports Journal - 2024. Zie hier.